Занаяти

"Иранска миниатюра"

Иранската миниатюрата е позната в цял свят. Най-древният представител на това изкуство в историята на Иран е Мани, който преди около 1800 години украсява с рисунки книгата си „Аржанг”, съдържаща религиозни предписания.

Share

Иранската миниатюрата е позната в цял свят. Най-древният представител на това изкуство в историята на Иран е Мани, който преди около 1800 години украсява с рисунки книгата си „Аржанг”, съдържаща религиозни предписания. При този вид изобразително изкуство са известни много стилове и школи, всяка от които носи следите на определен исторически период и епоха на управление. От тях могат да се споменат школите в Херат, Шираз, Табриз и Исфахан.

Изкуството миниатюра в периода на управление на Сефевидите, познато като Исфаханска школа, се характеризира с много специфики. През този период изобразителното изкуство е представено чрез нежни и приятни окраски и един от стиловете изобразително изкуство през този период всъщност представлява вид рисуване, познат като „каламгири”.

Разнообразните литературни и епични теми и използването на различни орнаменти през ислямския период оставят особен печат върху това изкуство. В съвременния период миниатюрата е също широко разпространена и следва свои собствени правила.

Освен това, че най-голям принос в превръщането на обикновеното писмо в изкуство се дължи на персите, то на тях се дължи също така и изобретяването на различните стилове калиграфско изкуство. Въпреки че тези различни стилове са имали през вековете свои последователи и в други страни, те са били най-широко разпространени на територията на Иран и други държави, като Афганистан, Пакистан и Индия. На тази географска територия калиграфското изкуство винаги е било смятано за най-възвишено сред визуалните изкуства и се е характеризирало с особено изящество и финес.

Занаяти

Древни умения в тъкането на килими във Персия

Тъкането на килими като едно от ръчните изкуства на Иран е придобило свой собствен стил и рисунък в провинция Фарс.

Share

Древните умения в тъкането на килими в провинция Фарс

Тъкането на килими е едно от древните и традиционни ръчни изкуства в Иран. Тази традиция варира в различните региони на страната според географските особености и местните обичаи. Един от регионите, който има своя уникален стил и произвежда специални продукти, е провинция Фарс. Уменията в тъкането на килими във Фарс, който е една от древните провинции на Иран, са признати като нематериално културно наследство на Иран и са включени в списъка на световното културно наследство на ЮНЕСКО.

Дългогодишна традиция в тъкането

Провинция Фарс е разположена на юг в Иран и е известна със своите портокалови дървета и дългогодишна традиция в тъкането на килими, заради което е наричана „Регион на портокалите и цитрусите“. Около една трета от населението на провинцията са номадски племена, които се препитават чрез животновъдство. Сред тези номади тъкането на килими има дълбоки корени и се практикува от много векове. Уникалните умения на клановете на кочевниците Кашкай и други в тъкането са направили килимите от Фарс световно известни и считани за характерен сувенир от региона.

Исторически сведения

Историческите документи показват, че уменията в тъкането на килими във Фарс имат над 1200 години история. Най-старите записи за това са открити в имуществения регистър на харун ар-Рашид, халиф от Абасидската династия, който е управлявал около 800 г. сл. Хр. В този списък се споменават стоки като „килими на халифа“, „хиляда арменски килима“, „петстотин килима Тебриз“ и „триста килима от Дашти Мишан“.

Характеристики на килимите от Фарс

Килимите от Фарс са претърпели много промени в дизайна и плетката през историята, но могат да се обобщят с някои общи черти:

  • Средно тегло

  • Мекота и фина текстура

  • Доминиращи не твърде ярки цветове

  • Рамка с до седем слоя

  • Предимно ъглови орнаменти, а не извити

  • Присъствие на ивичести мотиви в стил гълъм с цветове като синьо, червено и тъмнокафяво, особено в старите килими

  • Три свързани ромбовидни медальона в центъра на килима, без орнаменти в ъглите

Въпреки че тъкането на килими е разпространено из цял Иран, килимите от Фарс имат уникални характеристики, които ги отличават от другите региони. Основната нишка (основа) на килимите от Фарс е изцяло от вълна, а ако се използва коприна, тя не се боядисва, за да се запази естественият й цвят. В някои планински райони като Дарaб, Абаде, Фарагe, Аклиди и части от Нириз, килимите са изтъкани от памучна основа и нишки, които са по-фини и плътни.

Обикновено килимите са изработени с две основни нишки (премети), но в някои райони тъкат килими с една нишка, наречени „гебе“. Тези килими са много меки, но и изключително издръжливи.

Друг вид тъкани, характерни за Фарс, са гълим и джаджим – с многоцветни нишки, които позволяват създаването на разнообразни шарки, често с тънки линии и ивици.

Дизайни на килимите от Фарс

Провинция Фарс е с планински релеф и умерен климат. Номадските племена преместват своите лагери през зимата и лятото, за да осигурят храна за животните си, живеейки в хармония с природата. Това се отразява и в дизайна на килимите им – те често са създадени интуитивно, без предварителен скиц.

Поради постоянните премествания, тъкачните станкове се местят често от място на място, а вече готовият килим („дестур“) служи като шаблон за започване на нови. Тези знания и техники се предават от поколение на поколение, главно от жените.

Видове дизайни при кашкайските килими

Експертите разделят дизайните на два основни типа:

  • Традиционни, с геометрични форми, които се тъкат без предварителен печат или скица

  • Симетрични и добре структурирани дизайни

Килимите във Фарс могат да се класифицират в 10 основни категории, сред които:

  1. Мотиви с птици и глави на птици

  2. Растителни орнаменти

  3. Ботанически мотиви

  4. Мотиви с животни

  5. Мотиви с елементи на слънчевата колесница

  6. Цветни орнаменти

  7. Звездни мотиви

  8. Шахматни мотиви

  9. Мотиви с рибени люспи и листа

  10. Ромбовидни мотиви с четирилистни орнаменти

Техники на тъкане

Килимите от Фарс все още се изработват по традиционни методи, като съществуват два основни стила: „лул“ и „тахт“. Повечето кашкайски номади тъкат в стил „лул“ или „нива лул“. Килимите, тъкани в стил „тахт“, са по-мекотели, но при разстилане на земята не лежат плоско.

За разлика от повечето региони в Иран, тъкачите във Фарс използват хоризонтални станкове, но напоследък се разпространяват и вертикални станкове. В сравнение с миналото, днес се използват по-малко интуитивни (умствени) дизайни.

Занаяти

Миниатюрно оформление на ръкописи – древното изкуство на украса на книги в Иран

Един от факторите, който е довел до забележителното развитие на миниатюрното оформление на ръкописи като изкуство за украса на книги в Иран, е научното наследство на тази земя.

Share

Миниатюрното оформление на ръкописи — древното изкуство за украса на книги в Иран

В далечни времена, когато печатната индустрия не е съществувала, преписването на ръкописи е бил най-важният начин за размножаване на книги и предаване на научни знания — занаят, който иранците са превърнали в изкуство и са създали миниатюрното оформление на ръкописи от него.

Миниатюрното оформление в Иран

Миниатюрното оформление се е разпространило още по времето на Сасанидите, чрез манихеите, християните и евреите в Иран. Манихеите са били пионери в това изкуство. Някои книги, подвързани от тях около VIII–IX век по хиджра (XIV–XV век по християнския календар), са открити в Туркестан и Китай.

След изобретяването на хартията от китайците, тя е достигнала Самарканд през 740 г. и постепенно се разпространява. През X век хартията е масово произвеждана в Багдад. В същото време техниките за производство на хартия с местни минерални материали се развиват в Иран.

Как се извършваше миниатюрното оформление?

Текстът на книгата първо се преписвал на ръка, след което страниците се украсявали по различни начини. Накрая книгата се подвързвала в здрава корица. Всяка книга била украсена със „шамсе“ — златисти орнаменти, изпълнени с теджхиб (златно осветяване). Това не само украсявало, но и давало възможност да се представи покровителят или собственикът на книгата.

Какви материали се използвали?

За миниатюрите се използвали различни растителни и минерални бои — червен охра (миниум), киновар, жълта охра, жълт арсеник, креда, оловен бял, синьо-зелен пигмент (патина от мед), зелен мраморен прах, лазурит (един от най-скъпите пигменти). Тези бои се смесвали с естествени разтворители и художникът ги нанасял с четка, направена от котешка или видра коса.

За кориците се използвала коза кожа (от външната страна) и овча кожа (от вътрешната). Понякога кожата била изрязвана, за да се покажат определени орнаменти.

За какво служеше миниатюрното оформление?

Някои книги в голям формат били поръчвани от крале или държавни служители. Съществували работилници за оформяне на ръкописи, а търговията с такива книги била широко разпространена. Преписвачите се ползвали с голямо уважение.

Разпространение на миниатюрното оформление в Иран

Точната дата на възникване не е известна, но някои учени смятат, че ръкописите от времето на Сасанидите, открити в град Истахр, доказват корените на това изкуство още от този период.

След появата на исляма, миниатюрното оформление процъфтява. Някои ръкописи от X–XI век, изработени от ирански художници, се съхраняват в известната библиотека „Честър Бийти“ в Дъблин. Други важни ръкописи, като Корана, украсен с двойни козирки, са запазени в Истанбул.

Как се е променяло оформянето в различните периоди?

  • Илханидският период (XIII–XIV в.): Използвали се ъглови, звездовидни и кръстовидни орнаменти, както и изображения на палмови дървета за корици. Злато се прилагало на прах за украса.

  • Тимуридският период (XIV–XVI в.): Влиянията от китайската култура се забелязват чрез мотиви на облаци и печатни орнаменти, както и комбинация с иракските стилове (стил Джилайри).

  • Музафарският стил: Появил се в Западен Иран, включва човешки фигури, злато и сребро без китайски влияния.

  • Сефевидският период (XVI–XVIII в.): Изображенията се нанасят с големи печати, често в детайлни миниатюри, с метални или перлени рамки, използват се ярки цветове и сложни орнаменти.

Европейското влияние

От XVIII век насам европейски елементи проникват в миниатюрното оформление — например декоративни орнаменти с коринтски стил. Основните форми като рамки и орнаменти остават, но композициите стават по-сложни и по-деликатни.

В периода Занди и Каджар (XVII–XIX в.) се появява реалистично рисувани сцени от двореца и битки, с влияния както от европейския, така и от китайския стил. Подобряват се техниките с лак и цветове.

Край на ерата на миниатюрното оформление

С появата на печатната индустрия през XX век изкуството на миниатюрното оформление в Иран започва да изчезва. Въпреки това, някои съвременни ирански художници продължават да поддържат тази традиция жива като част от културното наследство на страната.

Занаяти

Зашеметяващата красота на килимарските умения на Кашан

Килимарството в Кашан е едно от уникалните изкуства на Иран, чиято зашеметяваща красота през вековете е привличала вниманието на ценителите на изкуството и туристите.

Share

Килимарството на Кашан в историческите източници

Изкуството на килимарството е тясно свързано с уменията в производството на текстил — като тъкане на тафта, кадифе и атлаз (известни още като „хормези платове“). Пътешественици, които са посещавали Кашан през различни исторически епохи, го описват като център за производство на скъпи платове и облекла.

Жан Шарден и Антъни Шърли споменават текстилното майсторство на местните, отбелязвайки, че те шиели дрехи от обикновена коприна, дамаска коприна, както и коприна, смесена със злато и сребро.

Източници от XVII и XVIII век показват, че килимарските умения в Кашан са били използвани главно за тъкане на кралски килими, включително няколко, изработени по заповед на шах Абас.

През епохата на Каджарите, Хаджи Баба Горбан Али Едалат е бил един от най-големите търговци и производители на килими в Кашан. Днес неговият дом, известен като „Къщата на килимите“, служи като музей с 28 кашански килима от епохите на Сефевидите и Каджарите.

Килимите от Кашан в световни музеи

Днес един от най-старите запазени килими от Кашан, датиращ от XVII век, се съхранява в Музея на килимите в Иран.

В Музея Метрополитън в Ню Йорк има килими с ловни сцени, чийто точен произход не е известен, но някои изследователи смятат, че някои от старите полски килими са тъкани именно в Кашан.

Прочутият килим от гробницата на шейх Сафи е друг важен пример за кашанско килимарство. Той обаче е известен като „Килимът от Ардабил“ и се съхранява в музея „Виктория и Алберт“ в Лондон.

Килимът на Шах Абас, известен със своите големи цветя, също е от този период.

Умения в тъкането на кашански килими

Основата на кашанските килими е от памук, а коприна се използва за най-фините изделия. В района на Кашан се използва специален конец, наречен „шахри“, както и по-дебели памучни нишки „есфахани“, които се поставят като основа.

В съвременните килими се използва овча вълна, понякога внесена от Австралия. Освен това се използва вълна от региони като Хорасан, Керманшах, Азербайджан и Техеран.

При тъкането се използват специални схеми, при които всяко квадратче представлява един възел. Дизайните включват клони, цветя, листа, сцени на лов или битки и могат да изобразяват исторически или митологични събития.

Кашанските възли са несиметрични и се отличават с характерно усукване, което се вижда равномерно на гърба на килима.

Характеристики на кашанските килими

Уменията в килимарството в Кашан се делят на два основни вида: номадски (селски) и градски. Номадските килими най-често се тъкат в областите Миме и Джошкан.

Основни характеристики на кашанските килими:

  • Между 30 и 45 възела в 7-сантиметрова линия;

  • Тъмночервен фон и тъмносин бордюр;

  • Диамантени медальони (трондж), с форма, наподобяваща елипса;

  • Използване на арабески мотиви в ъглите, бордюрите и медальона.

Килимарството е широко разпространено в Иран, като всяка област има специфични особености, базирани на местната география и култура.

Кашанските килими се отличават с по-къс и фин влас, прецизна плетка и ярки цветове като червено и тъмносиньо.

Оцветяването на преждите обикновено се извършва на място, като се използват естествени бои, извлечени от местни растения като корен от рубия, кора от нар, орехова черупка и лозови листа.

Както килимарството, така и боядисването на прежда в Кашан се считат за част от нематериалното културно наследство на региона.

Ако посетите Кашан, можете да разгледате стария базар, където множество търговци излагат ръчно тъкани кашански килими за продажба.

Занаяти

Гравиране върху стъкло — едно от традиционните ирански занаятчийски изкуства

Фината изработка и чувствителността на някои занаяти са толкова големи, че дори една малка грешка може да унищожи целия труд на майстора. Това подчертава колко важно е натрупаното опит и майсторство в изкуството на гравирането върху стъкло.

Share

Гравиране върху стъкло — едно от традиционните ирански занаятчийски изкуства

Гравирането върху стъкло е едно от традиционните занаяти на Иран, което е най-разпространено в град Исфахан. В днешно време, майстори от страни като Китай и Италия също следват примера на иранските занаятчии и развиват това изкуство.

Този занаят, познат още като рязане и гравиране на стъкло и кристал, представлява изящна техника за украса на стъклени съдове чрез ръчно или машинно гравиране на различни мотиви върху повърхността им.

Инструменти за гравиране върху стъкло

Основните инструменти, използвани в това изкуство, наподобяват бормашина с въртящ се накрайник, обикновено с два или три остри ръба.

Тъй като при гравирането могат да се появят остри ръбове и стъклени стружки, шкурката (смилателна хартия) също играе важна роля — използва се за изглаждане на неравностите и премахване на остри ръбове.

Освен за фина гравюра, тези инструменти се използват и за оформяне на големи стъклени плочи.

 
Изкуството на гравирането върху стъкло

Видове гравиране върху стъкло

Вероятно историята на гравирането върху стъкло е толкова стара, колкото самото откриване на стъклото. За изработката на стъкло се използват силициеви скали, които се срещат в изобилие в райони с вулканична активност. Според археологическите данни, стъкларството в Иран датира от епохата на еламската цивилизация (около 3200 – 2700 г. пр.н.е.).

В съвременните методи за производство на стъкло – които представляват усъвършенствани версии на древните техники – силициевият пясък се смесва с варовик и други съставки, след което се загрява в пещ до разтопено състояние. След това разтопената маса се излива в специални форми и се охлажда, за да се получи стъклен съд.

Както всяко друго изкуство, гравирането върху стъкло се е развивало с времето и днес съществуват различни видове и стилове. По-долу са представени някои от най-разпространените и популярни видове:

Гравиране върху стъкло с цветни цветя

В Иран някои видове стъкла, използвани в интериорната декорация, са известни като „изкуствено състарени стъкла“. Тези стъкла се създават чрез сложни и дълготрайни процеси, познати на малък брой майстори, които често пазят тайните на занаята си.

Един от основните методи за създаване на пукнатини и състарен вид е рязкото охлаждане на нагрятото стъкло. При тази техника, нагрятото стъкло се потапя внезапно в голям съд със студена вода, а след това веднага се връща в пещта, за да се предотврати пълното му счупване.

Тази техника изисква изключителна сръчност и опит, защото дори минимално забавяне може да доведе до напукване или разрушаване на изделието.

За да се постигне успешно изделие, е необходимо прецизно познаване на вида и дебелината на стъклото, правилно регулиране на температурата на пещта и водата, както и точно време за нагряване и охлаждане.

 
Комплект от една кана и шест гравирани стъклени чаши ه
 

Състарените стъкла, украсени със златни цветя, придобиват забележително и изискано излъчване. Поради високата цена на позлатата, понякога се използва и мед за флоралните орнаменти.

Гравиране върху стъкло с природни елементи

При този стил се гравират форми и природни мотиви. Изображения на пейзажи, животни и природни сцени отличават този стил от останалите видове гравиране.

Гравиране върху стъкло с традиционни мотиви

Тук се използват класически ирански мотиви като цветя и "боте" (стилизирани капковидни форми), които са широко разпространени в персийските декоративни изкуства и занаяти.

Машини за гравиране върху стъкло

В миналото се използвали ръчни инструменти, но с времето те са изместени от по-съвременни и прецизни машини. Днешните машини за гравиране се произвеждат в два основни типа:

  • Стационарни машини – работят с по-висока скорост и са подходящи за масово производство.

  • Подвижни (ротационни) машини – макар и по-бавни, те позволяват по-фина и детайлна работа и са особено подходящи за обекти с остри и неравни ръбове.

Гравиране върху огледала и кристал

Художниците, усвоили гравирането върху стъклени съдове, постепенно разширили изкуството си и започнали да прилагат уменията си и при украса на огледала и кристални изделия. Така гравирането върху огледало и кристал се превръща в допълнение към класическото гравиране върху стъкло.

 
Кристален съд, гравиран с изключителна прецизност

Изкуството на гравирането върху стъкло може да се прилага върху всякакви стъкла, огледала и съдове, изработени от стъклоподобни суровини. Това го прави изключително гъвкаво и широко приложимо изкуство в света на декоративните занаяти.

Занаяти

Хатамкари — съчетание на изкуство, талант и красота

Хатамкари е едно от традиционните ръчно изработени занаяти в Иран и символ на изкуството и вкуса на хората от тази земя. Продуктите, украсени с хатамкари, са изключително изящни и красиви.

Share

Интарзията (хатам-кари) – едно от най-ценните традиционни ирански занаяти

Ръчните занаяти могат да бъдат класифицирани според суровините, които се използват за изпълнение на форми и мотиви. От тази гледна точка, интарзията (خاتم‌کاری – хатам-кари) е един от най-важните ирански занаяти, прилаган върху дърво и метал, създаващ изделия, които са едновременно изящни и привлекателни.

В това изкуство майсторите подреждат малки триъгълници или правилни многоъгълници един до друг, създавайки сложни и красиви геометрични фигури. Тези малки парченца могат да бъдат направени не само от дърво, но и от метал или кости. Изяществото на хатам-кари зависи от размера на използваните геометрични форми – колкото по-малки са те, толкова по-сложна, ценна и изящна е изработката.

Необходими инструменти за хатам-кари

За да създаде един предмет с интарзия, майсторът трябва не само да проектира декоративния мотив, но и да използва разнообразни инструменти за рязане, шлайфане и пресоване.

Сред основните инструменти в ателиетата за хатам-кари са:

  • трион,

  • пила,

  • ренде,

  • шкурка (смилателна хартия),

  • длета,

  • различни видове стеги и менгемета.

Материали, използвани в хатам-кари

Използваното дърво обикновено идва от:

  • зизифус (вид ориенталско дърво),

  • портокал,

  • орех,

  • абанос.

Металните елементи се изработват от:

  • месинг,

  • алуминий,

  • сребро,

  • бронз.

Понякога се използват и кости от камили, магарета, коне или дори слонове.

Като свързващи и фиксиращи материали се използват:

  • животинско лепило (сириш),

  • шеллак (вид естествен лак),

  • лепило – всички те помагат за здраво закрепване на елементите към повърхността на изделието.

 
Кутия с интарзия (хатам-кари)
 

Етапи на изработка на интарзия (хатам-кари)

Общо взето, интарзията се извършва в два основни етапа:

1. Изработка на интарзийни елементи (خاتم‌سازی)

Преди самото декориране, трябва да се свършат много неща — като проектиране на модела, подготовка на материалите, рязане и изработка на орнаменти.

След като са готови суровините, малките орнаментални форми се залепят една за друга, за да се създаде нещо, наречено „قامه“ — това е най-малката геометрична единица в интарзията и се състои от поне три триъгълника. По-големите такива могат да съдържат до 400 триъгълника.

Първо дървото, костите или металът се режат на призматични триъгълни парчета, които след това се подреждат, за да образуват правилни геометрични форми. Тези парчета се залепят с лепило (سریش) върху тънка дървена основа и след изсъхване се използват за украса на различни предмети.

2. Изпълнение на интарзията (خاتم‌کاری)

Тук се извършва основата, залепването на интарзийните слоеве върху предметите и полиране, за да се придаде завършен и блестящ вид.

История на интарзията (хатам-кари)

През ранните векове на ислямската епоха в Иран е бил популярен един тип интарзия, наричан „проста интарзия“ (خاتم ساده). Днес този стил е известен като „квадратна интарзия“. Вместо триъгълници тук се използват форми като квадрати, правоъгълници, паралелограми и ромбове за декориране на дървената повърхност.

 
Интарзия (хатам-кари) на входа на джамията Сейед в Исфахан
 

В много исторически забележителности е използвана интарзия за украса. Например в джамия Атик в Шираз и гробницата на емир Самарканд, интарзията е била използвана за декориране на дървени врати. Двойка дървени врати от гробницата на емир Самарканд, изработени през 15-ти век, днес се съхраняват в музея Ермитаж в Русия.

Според наличните данни създаването на днешната интарзия се свързва с периода на иханатите (1256–1356 г. от н.е.). В началото иранските майстори са усвоили стил, наречен „китайска интарзия“, при който малки триъгълни черно-бели елементи се подреждали заедно за украса на дървени предмети.

Постепенно започнали да се използват и парчета в червено, зелено и жълто, което довело до нови възможности и напредък в изкуството. В този период се появили и форми, различни от триъгълника — като петоъгълници, осмоъгълници и десетоъгълници.

По време на епохата на Тимуридите (1370–1506 г.) интарзията била толкова ценена, че Тимур Ленг, владетел на Гуркани (1370–1405 г.), поръчал на майсторите да украсят вратите на двореца Делгаша с интарзия. След смъртта му гробницата му била покрита с кутия, украсена с интарзия.

По време на династията Сефеви (1501–1736 г.) интарзията, подобно на много други ислямски изкуства, преживява значителен разцвет. Шираз, Исфахан и Керман били центровете на интарзията през този период. Майсторите използвали нова техника, наречена „гулбанди“ — призматични триъгълни форми се свързвали по страни. Метали с зелени и червени нюанси също се използвали.

През епохата на Занди (1751–1794 г.) бил популярен интарзията с възли, а по време на династията Каджар (1796–1925 г.) — полукрасивата интарзия. В този период хартията замества дървото, а неизлъскани метални телове също навлизат в употреба.

По време на династията Пехлеви (1925–1979 г.) започва използването на химически бои, което нанася сериозен удар на автентичността на изкуството. Въпреки това се създават ценни произведения, сред които:

  • Залата с интарзия в Двореца Мрамор

  • Залата с интарзия в парламента

  • Полукръгла интарзийна маса, подарена на тогавашния президент на САЩ Айзенхауер

  • Масата, подарена на кралица Елизабет

  • Кутия с интарзия в светилището на Хазрат Зейнаб в Сирия

  • Кутия за гроба на Хазрат Абдел Азим Хасани в град Рей

В наши дни изкуството интарзия се практикува като една от иранските занаяти в специализирани работилници, а произведенията се предлагат на пазара.

Занаяти

Ръчните занаяти на Иран — израз на иранския вкус, изкуство и цивилизация.

Иранските ръчни занаяти със своето разнообразие и изящество са израз на вкуса и изкуството на Иран, а опознаването им може да представи иранския народ и неговата цивилизация.

Share

Иранските занаяти – израз на вкуса, изкуството и цивилизацията на Иран

Иранските занаяти със своето разнообразие и изящество са израз на иранския вкус и изкуство, а тяхното опознаване може да запознае хората с народа и цивилизацията на Иран.

Какво представляват занаятите

Занаятите са съвкупност от изкуства или производства, създавани с помощта на местни суровини. Обикновено се използват материали, налични в дадения регион, а художественият вкус и креативността на майстора ясно се проявяват в изделието. Така занаята на всеки народ или регион може да се разглежда като отражение на неговата култура и цивилизация. Следователно изучаването и познаването на занаятите може да даде ясна представа за жизнената среда на даден народ.

История на занаятите в Иран

Както във всички цивилизовани области на света, и в Иран през вековете са възникнали различни видове занаяти. Най-ранните занаятчийски изделия в Иран датират от епохата, когато хората вече са знаели как да отглеждат зърнени култури (около шест хиляди години преди). По онова време глинените съдове започнали да се използват широко.

 
Дървен гребен от епохата на Ахеменидите
 
Около 2700 години назад суровините за занаяти претърпели промени, с което започнал нов етап в производството. Иранците започнали да изработват изящни и практични предмети чрез металообработка, леене, скулптура и грънчарство.
 

Категории ирански занаяти

За по-добро разбиране на иранските занаяти, можем да ги класифицираме. Въпреки че това е трудна задача поради географското разнообразие, различните мотиви, техники и функции, тази класификация разкрива обща картина на иранската цивилизация. Академията по изкуства на Ислямска република Иран предлага следното деление:

  1. Текстил и тъкани – Най-старите занаяти, възникнали от човешката потребност от облекло. Това включва килими, габе, гелим, зилу и други видове тъкани като коприна, вълна, памук и др.

 
Традиционен стан от Хорасан
 
Традиционна бродерия – Възникнала от стремежа към красота. Парчетата плат се украсяват с техники като шев, сърмена бродерия, плетене на една кука и др. Обикновено тези изкуства се развивали в дома и са били предимно женско занимание.
 
پته‌دوزی از صنایع دستی ایران
 

  • Метални занаяти – От древността металът се използва за изработка на съдове и инструменти. Сред тях са гравюра върху метал, филигран, гравиране, златарство и др.

  • Емайлиране (минакари) – Много фино и изящно изкуство, считано за едно от най-трудните. Включва различни стилове като клетъчен емайл, инкрустиран емайл, рисуван емайл и др.

Минакари
 
Грънчарство – Възниква от използването на глина и вода. От древни времена до днес почти не е променяло метода си на изработка. Има два основни вида: глазирана и неглазирана керамика.
Грънчарството ирански древен занаят оцелял и до днес 
 
Стъкларство (абгине) – Иранските майстори са създавали изящни изделия от стъкло: гравиране, рисуване, матиране, съчетаване със сребро и др.
 
هنر شیشه‌گری یکی از صنایع دستی ایران
 
Дърворезба и работа с дърво – Чрез техники като фрезоване, инкрустация, ажурна резба, интарзия и др. се изработват художествени дървени изделия.
 
نمایی از پیکرتراشی روی چوب از صنایع دستی ایران
 
Занаяти със скъпоценни и декоративни камъни – Камъкът се обработва в различни форми: резба, мозаика, гравюра, инкрустация с тюркоаз и др.
فیروزه‌کوبی از جمله صنایع دستی ایران به شمار می‌رود که به وسیله آن محصولاتی چشم‌گیر به دست می‌آید
 
Миниатюра и илюстрация – Свързани с декорация на книги, килими, орнаменти и др. Включва техники като тешиб (позлата), рисуване, гравиране, изработка на печати.
 
نگارگری و تذهیب یکی از صنایع دستی ایران است که هنرمندان در آن، با ذوق و قریحه خود به ترکیب رنگ‌ها و ترسیم نقش‌ها می‌پردازند
 
Традиционен печат – Използва се върху хартия и текстил, а днес – и в архитектурата, напр. в джамията Шейх Лотфолах в Исфахан.
چاپ دستی روی پارچه یکی از صنایع دستی ایران
 
1

  • Обработка на кожи (постиндузи) – Разпространена сред номадите, които използват овчи и агнешки кожи за облекло и покривки.

  • Изработка на филц (нaмедмали) – Филцът от вълна на овце и камили се използва за килими, одеяла и др. Изработката му е трудоемка.

 
تزئین نمد
 
Плетене от растителни материали (хасирбофи) – В южните части на Иран се използват палмови листа, в северните – слама, тръстика, клонки. Включва различни подвидове като капубофи, бамбукоплетене и др.
 
کپوبافی که در دزفول رواج دارد، یکی از زیرمجموعه‌های حصیربافی به شمار می‌رود

  • Занаяти с кожа – Изделия от говежда и овча кожа: кожени аксесоари, гравиране, апликации и др.

معرق و سوخت چرم از صنایع دستی ایران

  • Традиционно боядисване – Боядисването е важен елемент за текстила и килимарството. Използват се естествени багрила от растения, животни, минерали и др. Включва и производство на мастила.

کارگاه رنگرزی
 
Традиционно облекло – Във всеки регион на Иран се изработва характерно облекло, което е културен символ на съответния народ. 
 
پوشاک اقوام مختلف ایران
Други занаяти – Включват хартия, морски изделия, съчетание с архитектура, музикални инструменти и рисуване върху кости.
Занаяти

Преглед на световноизвестните произведения на иранското изкуство и тяхната слава

Иранското изкуство е част от идентичността и цивилизацията на иранската земя и различните му произведения привличат вниманието на световната общественост.

Share

Иран има древна история и богата култура. Тези две характеристики са достатъчни, за да се оформят уникални и привлекателни форми на изкуството на тази земя като отражение на нейната култура и история, и да се произведат продукти, които са известни и търсени по целия свят. Тук ще представим накратко някои от най-известните и световно признати ирански изкуства.

Световна известност на иранския килим
Сред всички ирански изкуства, килимът е едно от най-важните и най-известни. Иранските килими в различни региони на страната имат различни стилове на тъкане, съобразени с географията и културата на района, както и различни модели и суровини.
Произходът на иранските килими се проследява до времето на Ахеменидската империя (550–330 пр.н.е.). През историята цветовете и мотивите на килимите са се променяли, но уменията за тъкане на ръчно изработени килими в много части на Иран остават същите древни техники, предавани от поколение на поколение.
За тъкане на ирански килими се използва вълна и коприна, като килимите с използвани нишки и основа от коприна се считат за по-ценни. Моделите и цветовете са много разнообразни. Сред най-популярните дизайни са шахабаси, аслими, бате джека, дървесен мотив, номадски и геометрични мотиви. Изкуството на тъкане на килими е разпространено в много градове, но Кашан, Исфахан, Кум, Тебриз, Харис (в Източен Азербайджан), Шираз, Керман, Машхад, Туркменистан, Хамадан и Кюрдистан имат световна слава.
Тази изкуство е станало световно известно заради своята красота и е представило иранската култура и изкуство пред целия свят. Много примери на ирански килими са изложени в престижни музеи по света, а някои от тях се използват като килимени панели в дворци и домове.

Иранският килим в двора на Полша
Династията Сафавиди (1501–1736 г.) може да се счита за период, в който иранският килим е представен в целия познат тогава свят. По това време Тебриз беше един от основните центрове за тъкане на килими в Иран, а тъкачите от Хамадан, Шуштар, Херат и Кашан създаваха най-добрите и най-красивите килими на своето време.
Интересът на шах Тахмасиб Сафави (царувал от 1524 до 1576 г.) към изкуството на тъкане на килими положи основите за разпространението му. Той самият проектира няколко килима и нареди да бъдат изтъкани. Тези килими бяха подарени на джамията Сюлеймание в Истанбул. След смъртта му, шах Абас I (царувал от 1587 до 1629 г.) създаде работилници за тъкане на килими в Кашан и Исфахан, което допринесе за значително разрастване на това изкуство. В този период в Кашан се изработват килими с използване на коприна и златни нишки.
Сигизмунд III Ваза, крал на Полша и великий княз на Литва, владетел на Речта Посполита (1587–1632) и крал на Швеция (1592–1599), изпрати арменски търговец на име Сефер Муратович, отговарящ за снабдяването на двора, в Техеран, за да поръча няколко килима, които да бъдат доставени във Варшава. Тези килими бяха изтъкани с коприна и сребърни нишки или покрити със сребро, с изключителна прецизност и качество.

Иранската архитектура в Индия
Иранската архитектура е друго изразително проявление на иранското изкуство, което е получило световно признание. Известната сграда Тадж Махал, считана за символ на Индия, е един от най-значимите примери за иранска архитектура. Тадж Махал е построен от архитектите Айса и Мола Муршид Ширази, двама от най-изтъкнатите майстори на епохата.
Вътре в Тадж Махал се намира гробница, която освен че напомня на индийския Мандалай, също така представя древните традиции на иранските занаятчийски изкуства. Всъщност Тадж Махал е гробница, като в архитектурния ѝ дизайн са използвани четиристенни ирански архитектурни форми, традиционно прилагани в иранските гробници (например гробницата на Кир Велики в Пасаргад).

Музеите по света – домакини на иранското изкуство
През историята множество ирански културни и художествени произведения са напуснали страната. В момента те са изложени в много музеи по света.

  • Метрополитън музей в Ню Йорк
    Тук се съхраняват килим от Исфахан, книгата „Хамсе“ на Низами, бойно облекло от Иран и съдът „Лъвът, който ръмжи“, артефакти от древен Иран и от периода след ислямската ера.

  • Ермитаж в Русия
    На третия етаж са изложени много произведения на иранското изкуство, сред които:
    • Картини от 16-и до 19-и век
    • Картинки от периода на династията Каджар
    • Сасанидско сребро
    • Пазирикският килим – най-старият в света

  • Лувър в Париж
    Музеят съхранява около 35 000 археологически експоната. Там има специална зала, посветена на Иран, с около 2500 произведения от националното наследство, включително:
    • Двуглав кон
    • Златен козел с крила
    • Колони от Персеполис
    • Каменни статуи
    • Страници от Шахнаме
    • Надписи на Дарий

  • Музей Виктория и Албърт в Лондон
    Там се пази стар килим от Ардебил, който някога е покривал гробницата на шейх Сафи ад-Дин Ардебили. Този копринен килим е един от най-ценните и красиви килими в света и един от най-ярките символи на иранското изкуство.

Модерното иранско изкуство в световните галерии
След смъртта на Камал-ал-Молк (1847–1940), известният ирански художник, в Иран възникна движението за модерно изкуство. Сред най-известните представители с международна известност са:

  • Сохраб Сепехри
    Поет и съвременен художник, чиито творби са вдъхновени от суфизма и будизма. Неговите картини са изложени в известни галерии по света.

  • Провиз Тенаволи
    Един от пионерите на движението „Секахане“, известен със скулптура и живопис.

  • Бахджат Садр Махалати
    Най-известната съвременна иранска художничка, известна с използването на палитрен нож за изразяване на визуален ритъм и движение.

Занаяти

Терме-бaфи — древно изкуство с царски орнаменти и шарки

Терме-бaфи е едно от древните изкуства на град Йезд. Терме, като продукт на това изкуство, е много красиво и привлекателно и е един от основните избори за подарък от Иран.

Share

Ръчно изработените изделия на всяка област и географски район са символ на културата и изкуството на този край. Йезд, като една от пустинните области на Иран с горещ и сух климат, е прочут с терме – един от традиционните занаяти, чиито изделия са известни и ценени. Техниката на тъкане и моделите на терме са толкова впечатляващи, че малко туристи напускат Йезд без да закупят парче от този прочут плат.

История на терме
Терме е вид фина тъкан, чиято история започва в началото на династията Сафавиди (началото на 16 век). Зороастрийците са смятани за основоположници на занаята, като първоначално терме се е използвал за религиозни дрехи на последователите им. В епохата на шах Абас I (1587–1629) тъкането на терме преживява своя зенит – пазарът е разцветнал, а един от водещите майстори, Гиятуддин Накшбанд Йезди, обучава стотици ученици.

Характеристики на терме
Терме се отличава с разнообразие на модели и изключителна мекота. Той се тъче от кърк и вълна или коприна. Основните му цветове са бордо, кафяво, синьо и зелено, а традиционните мотиви включват бате-джаге (пейсли), кралски цветя (шах-абаси), еленови рога, райета, кипарисов мотив и др. Тези модели са характерни за иранската култура и се срещат и в архитектурата.

Най-популярен мотив е бате-джаге – извита форма на кипарис, символизираща смирение пред Бога (Ахура Мазда) според зороастрийската вяра.

Видове терме

  • Кашмири: Най-качественият тип, с основни мотиви бате-джаге, еленови рога и дървесни форми. Най-престижен е „смарагдовият“ кашмири – със син фон и зелени мотиви.

  • Терме шал райета: В два варианта – тясна и широка райета.

  • Атабаки: Изработен от мека вълна, подобен на кашмири.

  • Чахръгъди: Предназначен за шалове и кърпи, с модели тип „тернжи“ и флорални мотиви.

  • Шалбанд: Модел с шарка като пчелна пита, във всяка клетка има цвете или мотив.

  • Терме шал Керман: Обобщено име за терме, произведено в Керман.

  • Йезди: Основният мотив са райета с украса от кралски цветя (шах-абаси).



Терме е един от най-добрите избори за сувенир от Иран.

Стойността на терме се определя според броя на използваните цветове и плътността на тъканта. Колкото повече цветове са използвани и колкото по-фина е тъканта, толкова по-висока е стойността ѝ. Термета с по-висока плътност издържат по-дълго на пране и слънчева светлина и имат по-дълъг живот. Поради това, че в термето се използват орнаменти и подплата, тъкането трябва да бъде извършено с най-голяма прецизност.

Начин на тъкане на терме
Днес, заради разпространението на машинното производство, ръчното тъкане на терме е на изчезване. В миналото обаче тъкането се извършваше от двойки тъкачи. Първо вълната се миеше и обезмасляваше. След това с помощта на серни съединения я избелваха. Понякога вълната се разстилала на ливада, за да попие роса през нощта и да избелее на слънце през деня. След избелването идваше ред на боядисването, което беше деликатна и прецизна работа, извършвана с натурални растителни багрила.
След тези стъпки се използваше тъкачният стан за терме. Старите станове бяха изцяло дървени и изработени от майстори тъкачи. До преди няколко десетилетия в Йезд имаше над 500 такива станa за тъкане на терме.

Старият стан за тъкане на терме

Приложения на терме
В миналото основните клиенти на терме били дворовата аристокрация и влиятелни личности, поради което терме най-често се използвало за шиене на аристократични дрехи. Днес обаче терме се използва и в други области като производство на декоративни предмети, пердета, мебели, както и чанти и обувки. От дълго време терме се украсява с занаяти като бродерия със златна нишка (сурме-дузи) и филигран (мелиле-дузи), което му придава още по-голяма красота.

Занаяти

Шиърбафи — тъкачното изкуство на хората от пустинните райони на Иран

Шиърбафи е сбор от тъкани занаяти, разпространени в Йезд и някои централни градове на Иран.

Share
م

В миналото жителите на Йезд са били изкусни тъкачи и повечето от техните занаяти са били свързани с тъкането и тъкачеството. Едно от тези изкуства, което като много други традиционни занаяти днес е загубило част от блясъка си, е шиърбaфието (традиционно тъкане).

Общият сбор от традиционните текстилни изкуства в Йезд, включващ дарайи-бaфи (тъкане на специални платове), еһрами-бaфи, терме-бaфи и тъкане на традиционни шалове и кърпи, се нарича шиърбaфи. Това изкуство все още е живо в Йезд и някои други градове на Иран като Кашан, като някои майстори все още го практикуват. Продуктите от шиърбaфието се считат за един от традиционните сувенири на Йезд.

Пример за произведения от шиърбaфи

Какво е „шиър“ и шиърбaфи?
Някои исторически изследвания показват, че произходът на шиърбaфи датира още от ранните векове след навлизането на исляма (VII-VIII век). Въпреки това, може да се каже, че около преди 350 години е бил периодът на върховото развитие на шиърбaфи в Иран. По това време тъканите, изработени от майсторите шиърбaфи, са имали голяма популярност и силен пазар.

Думата „шиър“ в буквален смисъл означава коса на човек или животно. В текстилната индустрия „шиър“ е плат, който се тъче с вълна или косъм от животни, като използваните влакна и основа са много фини и тънки. Машината, с която се извършва шиърбaфи, се нарича „четиристранен тъкачен стан“.

Произведения от шиърбафи
Общо взето, „шиър“ е прост плат, обикновено без шарки, въпреки че в повечето случаи се използват райета. „Шиър“ се използва предимно за дамски дрехи. Цветовете са предимно топли — като тъмночервено, червено, лилаво и жълто, но не са редки и зелено, черно, а също и флорални мотиви. Има и мъжки варианти с райета в черно и бяло.

Платът се тъче в размери 2 х 1,5 метра. От няколко десетилетия насам тъкачите поставят името си на двата края на плата като своеобразна гаранция и възможност за рекламация при проблеми.
Преди време шиърбафи е било предимно мъжко занимание, а един майстор с един стар стан е произвеждал по 1-2 метра плат на ден.

Поради тънкостта и прохладата си, платът шиър е бил популярен предимно в топлите райони на Иран. Затова шиърбафи се разпространява главно в централните части на страната, като градовете Йезд и Кашан стават основни центрове на занаята.

Основни направления в шиърбафи:

  1. Зарибaфи: използват се тънки златни нишки. Тези платове са били използвани за изработка на луксозни дрехи за благородници и влиятелни лица. Зарифафи е традиция от преди новата ера.

  2. Завесено тъкане: работилници за производство на завеси е имало до преди няколко години в Йезд, но вече ги няма.

  3. Тъкане на покривала за легла: старите четиристранни стани се използвали и за тези по-декоративни платове, но днес се използват други машини, наречени „седемстранни“, които произвеждат платове с ширина до 3,5 метра.

  4. Чадършебафи: тъка се в размери 2 х 2 метра с шарки „каре“ и цветове като синьо, жълто, червено, зелено и черно. Този плат се използва за покриване на спалното бельо.

  5. Платове за кърпи: тъкани в три вида — номадски, копринени и „мерс риза“.

  6. Кънавиз: този плат вече не се произвежда.

  7. Шамадбафи: памучен или копринен плат, използван през лятото като покривка, лек и тънък — идеален за топлите вечери.

  8. Ахрамибафи: ползван главно от поклонници, размерите му са обикновено 70 х 100 или 90 х 120 см.

  9. Данданибафи: използван за шиене на дрехи на зороастрийците. Това е много трудоемко изкуство, което днес вече не съществува.

  10. Дарайбафи: изцяло копринен плат, боядисван с естествени и растителни багрила. Продуктите включват покривки за маса, калъфки за игли и покривала за легла. Това изкуство все още съществува, макар и с промени в шарките спрямо миналото.

 
Занаяти

Клаш от Кюрдистан – здрава и изцяло естествена обувка

Клаш, или кюрдски гиве, се изработва изцяло от естествени влакна и е най-добрата обувка за дълги разходки и планински преходи.

Share

Облеклото на кюрдите е съобразено с планинските условия на техните земи. През вековете те са усъвършенствали уменията си за създаване на най-добрите обувки и дрехи, използвайки най-достъпните естествени материали и най-добрите методи на шиене. Сред тези занаяти, изработката на традиционни обувки е важен занаят в този регион.

"Клаш" — така наричат кюрдите в своя местен език традиционната обувка, известна още като "гиве". Това е основен елемент от облеклото на кюрдските мъже. Въпреки че обикновено се носи в бяло, клаш може да се срещне и в червено или синьо.

Характеристики на клаш

Клаш трябва да бъде не само лек, но и здрав и издръжлив, така че да предпазва краката от наранявания при ходене в планински и скалист терен. Тази нужда е довела до развитието на занаят, който създава леки, удобни и много устойчиви обувки, доказали своята ефективност през вековете.

За разлика от обикновените обувки, клаш няма лява и дясна обувка – всяка може да се носи на който и да е крак. Препоръчва се от време на време обувките да се разменят, за да се удължи животът им.

Клаш се изработва изцяло от естествени материали, без използване на машини, което го прави екологичен – за разлика от съвременните обувки, които често съдържат замърсяващи пластмаси. Благодарение на това, обувките могат да се перат. Все пак, поради естествения си произход, при дълго съхранение могат да бъдат нападнати от насекоми. За да се предотврати това, се препоръчва вътре да се постави таблетка нафталин или тютюн.

История на клаш

Няма точни данни кога е възникнал клаш, но някои експерти смятат, че има хилядагодишна история. Според тях още по времето на Фердоуси (началото на XI век) тази обувка е съществувала. В един разказ се споменава, че герой на име Гив тръгва към Туркестан, за да върне Сиявуш и майка му, като по пътя си се нуждае от здрави и леки обувки – именно тогава се появява гиве.

Смята се, че районът Ораманат е родното място на клаш. Там производството му е семеен занаят, особено в град Мариван, където дори днес някои семейства го практикуват.

Процес на изработка на клаш

Изработването на подметката на клаш е трудна задача, изискваща физическа сила, поради което обикновено мъжете се заемат с тази част, докато жените шият горната част.

  • За подметката се използват памучни тъкани в червено и синьо, които се нарязват, сгъват и сплескват, след което се нанизват на шишове.

  • За здравина между слоевете се прокарват четири ленти от телешка кожа, които също действат като абсорбатор на миризми в топло време.

  • Подметките се изработват в три варианта:

    1. от плат (лете или шиве),

    2. комбинация от памучна нишка и фина кожа (ажиде),

    3. изцяло от кожа.

При някои по-нови версии се използва пластмасова подметка, но те не се считат за оригинални или качествени.

След като подметките се оформят, се отрязват до нужния размер и в ъглите на всяка обувка се забиват около 50 малки пирона за здравина.

Горната част се изработва от памучни нишки, използвайки техника, известна като „пшеничен клас“. Това е бавен и трудоемък процес – за едни обувки са нужни 5–6 дни работа. Тази плетка позволява вентилация, осигурява удобство при дълги разходки и предпазва от умора.

Накрая горната и долната част се пришиват една към друга.

Мъжки и женски клаш

  • Мъжкият клаш има по-груба подметка с издаден връх, за да издържа при тежка работа и дълги преходи в планината.

  • Женският клаш е с по-красива и цветна подметка, подчертавайки естетиката.

Занаяти

Традиционните занаяти на Кюрдистан – вековно изкуство с практична стойност

Традиционните занаяти на Кюрдистан включват разнообразни форми на изкуство. През вековете кюрдските майстори са използвали тези умения, за да създават всичко необходимо за своя бит и живот

Share

Всяко едно от градовете и провинциите на Иран има своя собствена история, поради което културните му проявления също са в голяма степен специфични и уникални. Кюрдистан, като една от провинциите на Иран, с древна и автентична кюрдска култура, е място, в което вярванията и изкуствата на хората са се развивали в тясна връзка с особената география на региона. Занаятите на Кюрдистан, базирани на традиционни материали и техники, вкоренени в културата и историята на тази област, се открояват като едни от най-значимите културни символи на региона.

Тъй като в Кюрдистан има изобилие от дървесина, а значителна част от населението се занимава с животновъдство, повечето от занаятите тук използват като основни суровини дърво, вълна и кожа.

Килими и гоблени

Иранските килими и гоблени са световно известни. Както и в други части на Иран, килимите от Кюрдистан имат своя характер, отразяващ географските особености на региона.
„Гоблен Сенех“, тъкан основно в град Сенендедж, е вдъхновен от персийските килими от Херат и се отличава с флорални мотиви като цветя и пъпки.
Много от тези мотиви са с остри ъгли, които може би символизират трудностите на живота в планински терени.

Дизайнът и мотивите на килимите и гоблените от Кюрдистан обикновено се създават без предварителен модел – напълно интуитивно, според въображението на тъкача. Затова се смята, че те представляват пряко отражение на природата и живота на твореца. Това води до огромно разнообразие в дизайна – намирането на два еднакви екземпляра е почти невъзможно.

Изработка на музикални инструменти

Работата с дърво е сред най-старите занаяти в Кюрдистан. Дървото от глог и орех, благодарение на своята фина структура, е особено предпочитано. От него се изработват декоративни предмети, кутии за бижута, бастуни и други.

Кюрдските майстори са толкова опитни в работата с дърво, че регионът се смята за един от основните центрове за изработка на музикални инструменти в Иран. Сред инструментите, които се изработват с голяма прецизност тук, са:
Даф, виола, тар, сехтар, канун и сантур.

Клаш

Една от най-популярните традиционни обувки в Кюрдистан е гилве или клаш – напълно естествена обувка, направена от плат и кожа. Освен че е лека, тя е изключително здрава, което я прави предпочитан избор за дълги разходки и преходи в планината, характерни за региона.

Горната част на клаш позволява вентилация на крака, което предпазва от неприятни миризми. За разлика от обикновените обувки, клаш няма лява и дясна обувка, и всеки чифт може да се носи на произволен крак. Това позволява периодично разменяне на обувките, удължавайки техния живот.

Изработка на филц (нмедмали)

В Кюрдистан филцовите изделия се използват за външни дрехи, които трябва да задържат топлина. Чрез процес, включващ натиск, топлина и влага, вълната се обработва ръчно, докато се превърне в плътен и еднороден материал, готов за рязане и шиене.

Според някои експерти, филцът се използва в региона от над три хиляди години. В Кюрдистан от него се изработват продукти като шапки, дисаги, шалове и различни дрехи.

Тъкачество (Джолаи)

Кюрдската традиционна носия е сред най-красивите в Иран. Дизайнът ѝ е такъв, че всяка част има своя функция и стилова роля.

Традиционното тъкачество в Кюрдистан се нарича „джолаи“. Думата „джола“ на кюрдски означава движение, и е дадена на занаята поради интензивните движения, които тъкачът извършва по време на работа. Изделията от джолаи се използват за молитвени килимчета, постелки за спане, традиционни дрехи и подложки.

Плетене от червен драк (аргаван-бафи)

Дървото аргаван (червен драк) е добре познато в персийската литература заради красивия си цвят, но за кюрдите то има допълнителна стойност заради занаятчийската му употреба. От естествените влакна на това дърво, местните майстори изработват кошници за плодове и хляб, цедки и други изделия.

Занаяти

Мейбод: мястото, където безжизнената глина се превръща в изкуство

Грънчарството в Мейбод – прочут занаят от Йезд, където от обикновена глина се раждат изящни и полезни изделия

Share

Грънчарството в Мейбод – древно изкуство с живо присъствие

Грънчарството е едно от традиционните изкуства, което се е развило в град Мейбод, провинция Йезд. Това древно изкуство се е усъвършенствало с течение на времето и днес продължава да произвежда впечатляващи и красиви изделия.

История на грънчарството в Мейбод

Грънчарската традиция в Мейбод има повече от хиляда години история. В крепостта Нарин Калех, най-старото известно укрепление в света (с история над 4000 години), са открити парчета от цветна керамика, което говори за дълбоки корени на това изкуство в региона.

В миналото в различни квартали на Мейбод са съществували грънчарски работилници, които се простирали до централния район „Бешниган“. До преди около 40 години пещите за изпичане на керамика са били в границите на града. Днес те са преместени в района Керхане, извън градската зона.

Грънчарски изделия от Мейбод

Грънчарските работилници в Мейбод са с площ между 100 и 1000 кв. метра и използват глината, която се намира в изобилие в региона.

Маркировка на изделията

В миналото всеки майстор е поставял специален знак или подпис върху своето изделие, което освен че е доказвало автентичността, е служело и като гаранция за качество – клиентът е можел да върне изделието при дефект.

Видове керамика от Мейбод

Грънчарството в Мейбод включва два основни вида материали:

  • Глина (глинена керамика)

  • Бяла глина – смес от кварц, каолин и силициев пясък

Керамиката от глина се дели на два основни типа:

  • „Сефидвар“ – безцветна, проста керамика, използвана за стомни и саксии.

  • „Рангине вар“ – цветна керамика, използвана за малки и големи делви.

Също така се произвежда специална керамика, наречена „каши“ или „нани“ (намек за град Наин).

Процес на изработка с глина

  • Глината се докарва от далеч, тъй като местната почва не е достатъчно лепкава.

  • Първо глината се смачква и навлажнява, след което се омесва добре и се оставя да престои – до 15 дни остава използваема.

  • Готовата глина се оформя на ръчни порции, омесва се повторно върху плосък камък и се подготвя за работа.

Грънчарско колело

Старите колела са се завъртали с крак, но днес се използват механизирани устройства. След оформянето, изделията се сушат на слънце.
Ако са от типа „сефидвар“, се украсяват с ръчно издълбани шарки, наречени „сузани“. Ако са цветни, се покриват с глазура, подготвена предварително.

Последната стъпка е печене в пещ, като подреждането е от ключово значение, за да се избегне чупливост.

Производство с бяла глина (силициева керамика)

  • Камъкът, използван за тази керамика, идва от провинция Казвин, на стотици километри.

  • За да се предотврати напукване, към суровината се добавя счукано стъкло.

  • Тази керамика се изпича два пъти, след което се украсява ръчно.

Оцветяване на керамиката

Техниката за оцветяване се нарича „подглазурна“ (зирранги). След като изделието се оцвети, се глазира с разтвор от стъклен прах, вода, катера и понякога медна стружка. После отново се изпича.

Орнаменти и мотиви в керамиката от Мейбод

В миналото създаването на декоративни елементи било трудоемко – боите били добивани от растителни източници и рисуването изисквало голямо майсторство.
Днес, благодарение на химичните пигменти, цветовете зелено, синьо, черно и червено са лесно достъпни.

Най-често използвани мотиви включват:

  • Риба,

  • Слънце (Хоршид-ханум),

  • Птичка (Чагурек/врабче),

  • Цветни мотиви (Чит)

  • както и орнаменти с имена като: Зулф-е арус, Кох-дар, Тадж, Пендже-е ферси, Кермани, Машхади, Ханиог, Касичка, Конник и други.

Особено популярна е „Слънцето на Мейбод“ (Хоршид-ханум) – символ на горещото и слънчево време в района. Много от мотивите са вдъхновени от живота и историята на града.

Занаяти

Зилото е ирански подложка с впечатляващо изкуство и изцяло естествени материали.

Зилото, като едно от иранските изкуства, много прилича на килима, с тази разлика, че за тъкането му се използват изцяло растителни материали.

Share

Зилото е ирански подложен килим, изтъкан изцяло от естествени материали. Зилобафството е знак за изтънчеността на иранското изкуство. Не може да се даде точен отговор за произхода на зилобафството в Иран, но днес град Мейбед се счита за основното място за тъкане на зило в страната. В този град има работилници, в които занаятчиите се занимават с тази индустрия.

История на зилобафството
Някои смятат, че зилобафството е повлияно от плетенето на сламени изделия и представлява по-развит вариант на това изкуство. В историческите източници няма точна информация за времето на появата на зилото. Повечето налични текстове се отнасят до периода след въвеждането на исляма в Иран и в тях зилото се споменава като част от описанието на джамии или религиозни места. Въпреки това изглежда, че произходът на зилобафството датира преди навлизането на исляма в страната (VII век сл.н.е.).
Старите зила, които се намират в джамиите в област Йезд, са тъкани от майстори от Мейбед. Затова, въпреки че не може със сигурност да се твърди, че Мейбед е люлката на зилото, има единодушие, че това изкуство е процъфтявало в града през по-голямата част от историята.
Най-старото запазено зило, тъкано през 808 хиджрийска година (1405 г. сл.н.е.), се съхранява в Музея на зилото и керамиката в Мейбед. Зилото в джамията в Хавтар в Акда, зилото в джамията Амир Чохмак в Йезд (от XI век хиджра, съответстващ на XVII век сл.н.е.) и старите зила в джамията Рокн Абад са някои от най-значимите. На едно от най-ценните зила в Мейбед, върху което са изобразени 24 молитвени постелки, е изписана датата 1188 хиджрийска година (1774 г. сл.н.е.).

Характеристики на зилото
Зилото има прост външен вид и е известен с издръжливостта си. Използването на памучни нишки го прави подходящ за горещия и сух климат на пустинята.

Основни материали
Зилото се тъче от памучни нишки. Поради това тъкачеството на зило е било по-разпространено в райони, където памукът е широко използван. В миналото памукът първо се превръщал в нишки с помощта на въртящи се колела, а после се навивал на бухалки, които служели като основа (тъкан) за зилото. Тази нишка в местния диалект се нарича „хари“ или „официална нишка“. Тя е здрава нишка, която с добър тъкан процес дава много издръжливи зила.

Цветове и тъкане
Уредът за тъкане на зилото е подобен на стан за килими и гилими. За тъкане се опъват двойно повече нишки от тези при гилима, което прави зилото по-здраво и издръжливо. За разлика от гилима, който се тъче с растителни влакна и вълна, зилото е изцяло памучно. Може да се тъче от двете страни с различни орнаменти, като и двете страни могат да се използват. Поради използването на изцяло естествени материали, зилото е много подходящо за хора с кожни алергии. Цветовете на зилото са по-малко разнообразни в сравнение с иранските килими. Основно се тъче в синьо и бяло, но също така се използват и оранжево, зелено, кафяво, бордо и червено. Цветовете идват от растителни източници: червените нюанси от роняс (желязна руда), сините от нил и кафявите от кора.

Простотата и цветната комбинация на зилото създават хармония с керамичните плочки, използвани в интериора на ислямските джамии. Затова синьо-белите зила са сред най-популярните подложки в джамиите. Червените зила са най-често използвани в домовете. Особено ценени са зилата с комбинация от зелено и червено.

Мейбед - световен град на зилото
Поради разпространението на зилобафството в Мейбед, през 2018 г. градът беше обявен за световен град на зилото от Световния съвет за занаяти със седалище в Англия. В момента зилото в Мейбед се произвежда както в домашни условия, така и в работилници. Годишното производство на зило в този регион достига 100 000 квадратни метра.

Занаяти

Резбарството в Абада — уникално изкуство със световна слава

Резбарството е едно от автентичните изкуства на Иран, практикувано от различни майстори в различни градове. Въпреки това, именно резбарството в Абада е придобило световна известност.

Share

Резбарството е изкуство, при което мотивите се изпъкват върху основата на изделието. Това изкуство може да се изпълнява върху различни материали, но резбарството върху дърво е най-известният и най-красив вид. Този вид резбарство се извършва чрез издълбаване върху дърво. Колкото по-здрав и плътен е дървесният материал, толкова по-красиво и трайно е резбарството. Поради тази причина дървото от орех, самшит и круша е широко използвано в резбарството.

В други художествени занаяти върху дърво, като въртялка и мозайкарство, също се извършва издълбаване, затова те могат да се смятат за специфични форми на резбарството.

Произход на думата „резбарство“
Думата „резбарство“ произлиза от „растение“ и значението на „пораждам се, израствам“. Изглежда, че художникът-резбар оживява безжизненото дърво, камък или метал, като създава образ на растение или живо животно.

История на резбарството
Подобно на много други занаяти, резбарството се е развивало постепенно в обществото, затова не може да се определи точната дата на неговото възникване. Според експертите най-старото съществуващо резбарство е върху дървена врата в Джамия Атик в Шираз (IX век).

Някои учени смятат, че резбарството е възникнало преди исляма в Иран през VII век. С навлизането на исляма и строителството на джамии в Иран, резбарството се развива паралелно с много други изкуства. Освен за украса на врати и прозорци на джамии, резбарството се използва и за направата на минбар (проповедник) и стойка за Коран.

Златният период на резбарството е по време на династията Сафавиди (1501–1736 г.). Много художници се преместват в Исфахан, тогавашната столица, за да участват в строежа на сгради от този период. Гълпайган, град близо до Исфахан, постепенно се превръща в основен център за срещи и обмен на опит между майсторите резбари.

След падането на династията Сафавиди и продължителните смутове в Иран, различните изкуства спират да се развиват, затова резбарите се концентрират в Гълпайган и Абада, докато в други части на страната това изкуство почти изчезва. Пренебрегването на резбарството продължава до началото на XX век, когато с нарастващия интерес към „изящни занаяти“ оцелелите майстори започват да обучават нови ученици и изкуството получава нов живот.

Резбарството в Абада
Резбарството върху дърво е един от най-важните занаяти в Абада. Затова градът получава международен географски сертификат за резбарство през 2017 г., а техниките на изпълнение са вписани в списъка на нематериалното културно наследство на Иран. През 2019 г. Абада е обявен за световен град на резбарството.

Според някои данни в града работят около 150 домашни и търговски работилници с близо 5000 резбари. Жените в Абада имат специална роля в това изкуство, като някои от работилниците са изцяло посветени на тях.

Някои ценни произведения на резбарството, създадени в Абада или други градове в Иран, се съхраняват в световноизвестни музеи като Виктория и Албърт в Англия. Ахмад Имаами, един от най-известните майстори резбари, е роден в Абада. Освен приноса си за разпространението на изкуството, той е създал и безценни произведения. Шедьовърът му „Мраморният дворец“ е вечна следа от неговото майсторство. Неговите синове Али и Мохамад Тахер също са сред големите имена в този занаят и са обучили много ученици.

Приложение на резбарството
Резбарството може да се изпълнява почти върху всякакви дървени предмети — кутии за бижута, статуетки, бастуни, врати и прозорци, мебели и други домакински предмети, които се украсяват с тази техника. Резбарството се използва и в украса на различни ирански сгради, като дори върху таваните на някои постройки, например Хашт Бехешт в Исфахан, могат да се видят изящни примери на това изкуство.

Занаяти

Сапунът от Мараге — естествен и чист козметичен продукт без химически примеси

Сапунът от Мараге е едно от полупромишлените изделия на града, произвеждано по традиционен начин и притежаващо множество полезни свойства.

Share
ChatGPT said:

Сапунът днес е един от най-широко използваните продукти в козметичната и санитарна индустрия, но повечето от съвременните сапуни съдържат химични вещества, които не само причиняват значителни щети на околната среда при производството си, но и могат да увредят кожата при прекомерна употреба. В същото време обаче все още съществуват видове традиционни сапуни, които не притежават тези нежелани характеристики. Сапунът от Мараге е един от тези видове, произвеждан по традиционен начин и е известен като сувенир от този град.

Мараге, вторият по големина и население град в провинция Източен Азербайджан, е богат на исторически и природни забележителности. Освен тях, някои от селскостопанските и животински продукти на града също са много известни, а сапунът от Мараге е един от тях.

История и свойства на сапуна от Мараге

От поне 150 години Мараге е известен с производството на естествени сапуни. Тези сапуни, благодарение на начина на производство и използваните материали, запазват свойствата си и могат да се използват повече от 10 години. Местните хора вярват, че колкото по-дълго стои сапунът, толкова по-качествен става и има по-добър почистващ ефект. Използването на сапун от Мараге се препоръчва особено за хора с много мазна кожа, тъй като след употреба кожата става много мека.

Сапунът от Мараге се произвежда в три цвята: бял, жълт и черен. Черният сапун се прави от остатъци от други сапуни и има по-ниска цена и почистваща способност. Понякога към черния сапун се добавят сапунена листа (седр) и хена, за да се подобрят свойствата му. Този вид сапуни се използват като алтернатива на химичните шампоани за измиване на косата и са полезни за укрепване на корените и предотвратяване на пърхота и косопада.

Сред сапуните от Мараге, жълтият сапун е най-популярен, поради подходящото си pH и контролираното съдържание на киселини, което го прави най-малко алергичен дори за чувствителните групи.

Използването на сапун от Мараге за почистване на скалпа премахва излишните мазнини и замърсявания, които могат да повредят косата. За разлика от обикновените шампоани, този сапун отваря порите на кожата на главата, което подпомага по-доброто отделяне на жлезите.

Здравето и уникалните свойства на сапуна от Мараге са довели до голямо търсене в съседни страни като Турция, Кавказ, Централна Азия и Ирак.

Сапунът от Мараге и традиционният хляб "Сангак"

"Сангак" е традиционен ирански хляб, който се пече в пещ върху горещи камъчета. Този хляб се сервира с много ирански традиционни ястия като дизи и калепаче. Методът на печене дава на хляба уникален вкус.

Пекарите на "Сангак", за да направят повърхността на камъчета в пещта подходяща за разстилане и печене на тестото, отдавна използват дървена дъска, напоена със сапун, с която мажат камъчетата. Това равномерно покрива камъчетата, предотвратява залепването на тестото и помага за хубавото изпичане. Тъй като сапунът от Мараге е изработен изцяло от естествени материали, той е сред най-здравословните варианти за тази цел.

Метод на производство на сапун от Мараге

Основната суровина за производството на сапун от Мараге е животинската мазнина. Тъй като Мараге е център на производството на сапун, мазнините от животни се събират от околните градове и се транспортират до тук. След това тези мазнини се нагряват в големи казани и към тях се добавя каустична сода (натриев хидроксид). Каустичната сода е бял твърд материал, който може да предизвика химически изгаряния при контакт с кожата, но е широко използван в сапунената индустрия. Тази субстанция е открита и използвана от производителите на сапун още в миналото. След формоване сапунът става твърд и е готов за употреба.

Занаяти

Кожата от Тебриз — идеалният избор за стилен и дълготраен сувенир

Продуктите от кожа на Тебриз, особено изцяло кожените обувки от Тебриз, имат световна слава и са сред най-добрите сувенири за пътешественици, посещаващи този град.

Share

От древни времена човечеството е научило, че кожата на четириногите животни може да бъде използвана като подходящ първичен материал за изработката на различни предмети и оборудване. С развитието на техниката и науката, обработката на кожата позволи на човека да превърне бързоразградимата кожа в естествен, здрав, дълготраен и гъвкав материал. Част от технологиите, до които са достигнали древните хора, се базират на използването на кожа и кожени изделия.

Кожа и нейното приложение
Кожата се използва за изработка на облекла като якета, палта, обувки, колани и ръкавици, както и за аксесоари като чанти. В световен мащаб стойността на кожарската индустрия надхвърля 500 милиарда долара. По-голямата част от световната търговия с кожа в момента се концентрира в Италия и Турция, като значителна част от суровината за производството им се добива от иранска кожа.

В Иран има няколко големи центъра за производство на кожа и кожени изделия, като един от най-известните е град Тебриз. Кожата от Тебриз се счита за една от най-добрите в Иран и света, а продуктите, особено кожените обувки от Тебриз, имат дълга история. Кожените обувки от Тебриз са регистрирани като нематериално културно наследство на Иран през 2018 година.

История на кожарството в Иран
Традиционното иранско кожарство се нарича „сераджи“. От древни времена иранската кожа е използвана за производство на чанти, обувки, колани, бижута, конски седла и декорация на различни предмети. Някои исторически източници показват, че кожарската индустрия в Иран е процъфтявала след нашествието на монголите през XIII век, като градове като Тебриз и Шираз са били водещи в тази област.

Кожата от Тебриз запазва своята позиция и в по-късни периоди, като има много почитатели в страни като Русия, Османската империя и Индия. Вероятно затова първата кожарска фабрика в Иран е основана в Тебриз през 1929 година. Историците твърдят, че тогава Тебриз е бил най-големият пазар за кожени обувки и чанти в света.

След Тебриз, градове като Хамадан, Техеран и Исфахан също развиват кожарската индустрия. Въпреки разширяването на кожарството в Иран през XX век, Тебриз запазва своята водеща роля. В момента около 40% от кожените обувки в Иран се произвеждат в Тебриз, който е и един от основните центрове за производство на други кожени изделия. В града работят около пет хиляди кожарски работилници.

Характеристики на кожата от Тебриз
Въпреки че днес производството на кожени изделия се осъществява главно с индустриални методи, в Тебриз все още има традиционни работилници. Продуктите от кожа на Тебриз са известни с гъвкавостта, здравината и удобството си. Кожата обикновено идва от животни, отглеждани в околностите на града, и е с високо качество. Според експерти, пасищата в естествената среда и чистият въздух в региона на Азербайджан повишават качеството на кожата. Особено високо качество има кожата от животни от региона Могхан в Азербайджан.

Въпреки наличието на подходящи суровини, липсата на инфраструктура и инвестиции води до износ на необработена кожа. В Тебриз се произвеждат различни видове кожа, които се използват за изработката на кожени изделия, като например „шабро“ — дебела, груба кожа от воден бивол, и „набук“ — от овча, говедска и козина кожа.

Кожените обувки от Тебриз са считани за важен продукт от кожарската индустрия в града. Те са не само удобни, но и много издръжливи на удари. За разлика от обувките, произведени с помощта на химически процеси, кожените обувки от Тебриз са много по-щадящи за кожата на краката. Те са отличен сувенир за туристите — практичен, стилен и дълготраен продукт. Големият пазар за обувки и кожа в центъра на Тебриз е идеалното място за разглеждане и закупуване на кожени изделия.

Занаяти

Килимът от Тебриз, най-финният вид ирански килим

В тъкането на килими от Тебриз се използва специален възел, известен като „турски възел“. Този възел прави тъкането по-фино и увеличава яснота на моделите.

Share

Тебризкият килим — уникален слава и традиция, която няма равна сред другите занаяти

Тебриз има множество занаяти и художествени изделия, но славата на тебризкия килим е несравнима с никой друг занаят. С великолепните си мотиви, тебризкият килим от древни времена е бил известен и ценен по целия свят.

История на тебризкия килим
Историята на тъкането на килими в Тебриз със сигурност датира отпреди епохата на Сафавидите (16 век), но именно през този период тъкачеството в Тебриз преживява бърз разцвет. Голямото внимание към този занаят тогава довежда до разнообразие в орнаментите и разпространението на килимите в нови земи. През този период тебризкият килим става ценен продукт, оценяван и използван в кралските дворове.

Характеристики на тебризкия килим
Стана за тъкане:
Тебризкият килим се тъче на вертикални станове, докато някои номадски племена използват хоризонтални или легнали станове за по-лесно пренасяне. Тъкачът обикновено сяда върху дъска и, следвайки предварително изготвен модел или този в ума си, прави възли.

Размери:
Най-популярните размери на тебризките килими са 2x3 м, 2.5x3.5 м и 3x4 м. В миналото са използвани и други размери, но днес становете и моделите се адаптират да паснат на тези размери. Последните години се тъкат и килими с кръгла или многоъгълна форма. Най-забележителното за тебризкия килим са ярките и жизнерадостни цветове и хармоничната им комбинация.

Дизайни:
В съвременния период разнообразието от модели е широко. Най-известните дизайни включват „Мостофи“, „Аслими с централна медальон“, „Аслими с ъгли“, „Риби“ (Херати), „Вазовидни“, „Минахани“, „Дървовидни“, „Пейзажни“, „Градински“ и „Ловни“. Тебризкият килим е известен с плътните, богати на детайли орнаменти, като почти няма празни пространства. Като цяло той предлага повече разнообразие в модели и цветове в сравнение с други ирански килими.

Техника и особености на тъкането:
Отличителната черта на килимите от региона на Азербайджан е използването на „турски възел“. В тебризкия килим възлите се правят с кука, за разлика от повечето други ирански килими, където възлите се правят с ръце. Високата плътност на тъкане придава на килима по-голяма здравина и фина детайлност. Късият косъм на килима прави шарките по-ясни и контрастните линии между цветовете по-отчетливи. Това прави тебризкия килим по-тънък, но и по-стегнат и леко груб на допир в сравнение с други ирански килими.

Материали:
Основната основа (нишките) на тебризкия килим е памук, а допълнителните нишки (плота) са от вълна. Както при повечето ирански килими, тук се вплитат два пласта плетени нишки, за да се засили здравината. Между всеки ред тъкачът удря с инструмент, наречен „дафтин“, за да уплътни тъканта и да подобри сцеплението. След това с ножица се изрязват излишните влакна. При по-новите изделия се обръща особено внимание на светлосенките, което придава дълбочина и по-голяма отчетливост на моделите.

Рамка на килима:
Иранските килими традиционно имат рамка като огледална граница. Тебризкият килим също разполага с такава, но тя се определя според вкуса на дизайнера и тъкача. Понякога рамката се състои от три тесни ивици, като двете странични са по-тънки, а средната – по-дебела. Във всяка ивица има характерни орнаменти, а понякога част от основния мотив прониква в рамката.

Занаяти

Тъкачеството на върни — автентичното изкуство на номадите от Арсебаран

Продуктите от върни-тъкане винаги са привличали вниманието на туристите заради ярките си цветове и впечатляващата цветова комбинация.

Share

Вероятно гилимът е един от най-старите видове подови покрития. Тъкането на този вид подови настилки е разпространено в различни райони на Иран по различни начини и днес се счита за едно от културните съкровища и занаятите на Иран. Върни е един от видовете гилим, който се тъче по специален начин сред номадите в района на Арсебаран в източен Азербайджан. Използването на този метод доведе до това, че върни тъкачеството през 2011 г. (1390 по иранския календар) бе регистрирано като едно от нематериалните национални наследства на Иран.

Какво е върни?
Върни е вид гилим, известен още като „иглен гилим“. За разлика от обикновените гилими, в този вид гилим не се използват основни нишки (пуд) за създаване на шарките; те са много тънки, а нишките (тар) изпълняват ролята на създаване на мотивите. Върни тъкането е широко разпространено сред момичетата и жените от номадските племена на Арсебаран, но може да се намери и в различни части на Ардебил и западен Азербайджан. Това прави върни тъкачеството занаят, който е типично селски и номадски, макар че в някои градски райони също има майстори на този занаят.

Върни се тъче само от едната страна и като килим се изработва чрез навиване на нишки около основните нишки (тар). Тъкането се извършва на вертикални станове, а инструментите са подобни на тези, използвани при тъкането на килими. Най-важните инструменти са дефа (подобен на дефтин), ножици (за отрязване на излишните нишки след завършване на реда) и нож (за изрязване на излишната прежда след връзването на възлите).

Продуктите от върни обикновено се използват като торби, подложки и покривки за легла. Обичайният размер на върни е около 100 на 130 или 150 сантиметра.

История на върни тъкачеството
Тъй като знанието сред номадите обикновено се предава устно от поколение на поколение и няма писмени сведения за техните обичаи и култура, точната дата на началото на върни тъкачеството не е известна. Въпреки това е сигурно, че върни е по-ново от гилима и възрастта му се оценява на поне около 200 години. Експертите смятат, че Арсебаран е основното място на възникване на върни и с течение на времето и миграциите на номадите това изкуство се е разпространило до Моган и други райони. В някои музеи и частни колекции има образци на върни от периода на Каджарите (XIX век) и по-ранни.

Табриз, Килибар, Варзаган и Ехр са най-важните центрове за производство на върни в провинция Източен Азербайджан. През последните десетилетия върни тъкачеството е било в упадък, но националната регистрация на това автентично изкуство и усилията за създаване на икономически пазар за продуктите му възродиха интереса към върни.

Дизайни и номадска култура в върни тъкачеството
Майсторите на върни създават мотивите си с въображението си, поради което най-често използваните мотиви са вдъхновени от природата и живота на номадите в планините и равнините. Това е една от основните характеристики на върни и го прави ценен източник за изучаване на културата и живота на номадите.

Общо мотивите в върни включват три части: бордюр, централна част и медальон. Бордюрът обикновено е тесен и обгръща върни отвсякъде. В централната част са вплетени мотиви върху светъл фон с остри ъгли.

Често срещани мотиви са елени, сърни, вълци, пастирски кучета, пуешки, кокошки, лисици и местни птици. В някои върни може да се види мотив, приличащ на буквата „s“, който сред номадите символизира дракон – могъщо, митично и страшно същество.

Цветовете в върни са ярки и наситени, а комбинацията им е много привлекателна и приятна за окото. Върни с меден и тюркоазен фон са особено популярни, а копринените варианти са по-нежни, по-леки и обикновено по-скъпи, което ги прави предпочитани от туристите.

Занаяти

Гравирането в Тебриз — автентично и ценно изкуство

Гравирането в Тебриз се извършва без използване на чук и удари, а изделията му се считат за ценни и трайни подаръци.

Share

Сред иранските изкуства, гравирането с инструмент (калем-зани) се счита за едно от най-красивите и впечатляващи ръчни изкуства. Гравирането обикновено се използва за украса на различни съдове и в Иран градовете Тебриз, Шираз и Исфахан са най-важните центрове на това изкуство. Тебризкото гравиране, което има дълбоки корени в културата и историята на Азербайджан, е ненадминато по красота и фина изработка и лесно може да се разпознае по своите мотиви и стил. Гравирането върху мед в Тебриз е едно от най-прочутите изкуства на този град.

История на гравирането в Тебриз

Общо взето, гравирането трябва да се счита за едно от най-древните ирански изкуства. Чаша от Марлик, открита в северен Иран от края на второто хилядолетие или началото на първото хилядолетие преди Христа, е един от най-старите предмети с гравиране. Това изкуство е било разпространено по време на Ахеменидската империя (550–330 г. пр.н.е.) и достига своя връх по времето на Сасанидите (224–651 г. сл. Хр.).
Общо съществуват три стила на гравиране – Тебриз, Шираз и Исфахан, които имат обща история. В Тебриз гравирането е било много популярно поне преди 650 години. По времето на Селджуците (11 век) и Илханатите (13 и 14 век) професионални гравьори са работили в Тебриз. По време на Сафавидите (16 и 17 век), когато това изкуство достига своя връх в Исфахан, гравирането в Тебриз също се развива и усъвършенства. През периода на Каджарите (19 век) използването на различни сплави кара изделията с гравиране, особено тези от Тебриз, да стават популярни сред широката публика и изкуството се разпространява.
Днес гравирането е професионално занаятчийско изкуство, изпълнявано в специализирани работилници. В миналото учениците за изучаване на гравирането са трябвало да работят под ръководството на майстори, а днес обучението се провежда чрез курсове и уъркшопи с професионални преподаватели.

Характеристики и техники на гравирането

Гравьорът използва удари с чук върху метална щанга, за да създаде орнаменти върху метали като злато, сребро, мед и месинг. Тъй като металът е по-издръжлив от другите материали за съдове, гравирането е по-трайно изкуство.
За да намалят шума при гравирането, майсторите пълнят съда с катран или гипс и чертаят желаните форми върху повърхността преди да започнат работа. Използваните щанги се различават в зависимост от финия детайл на орнамента и понякога художникът използва няколко различни щанги за създаването на своя дизайн. Обикновено, за да изпъкнат по-добре орнаментите, след завършване на работата повърхността се покрива с черно масло за блясък.

Стил на гравирането в Тебриз

При гравирането в Тебриз се използва натиск с китката, а в Исфахан – удари с чук, което прави гравюрата в Исфахан по-дълбока, а в Тебриз – по-плитка и гладка. В Исфахан се използват както фин инструмент, така и релефно гравиране, което придава триизмерен ефект. Това релефно гравиране често се използва при изработката на рамки за светилища и гробници на имами и светци.
Тъй като в гравирането в Тебриз не се използват удари, катранът и гипсът нямат приложение. Среброто и медта, поради своята мека повърхност, са предпочитани материали в този стил. Гравирането върху сребро, поради високата цена на материала, е изключително ценно и е много търсено като подарък и сувенир.
Художниците в Тебриз започват с изрязването на някои части по-дълбоко с помощта на специален инструмент, наречен „чезгъли“, за да очертаят основните форми. След това, с помощта на фин трион, фона се изрязва и оформя на мрежа, за да се подготви повърхността за нанасяне на главния орнамент.

Занаяти

سفالگری با خاک سفید، هنری مخصوص آذربایجان شرقی

در سفالگری با خاک سفید از نوعی خاک استفاده می‌شود که دارای کالوئن است و محصولات آن به رنگ سفید درمی‌آید.

Share
خاک و گل، یکی از نخستین موادی بود که انسان توانست آن را تغییر شکل دهد و به وسیله آن ابزاری برای خود بسازد. بدین ترتیب، می‌توان سفال‌گری را یکی از قدیمی‌ترین پیشه‌های انسان دانست که در طول تاریخ، علی‌رغم همه پیشرفت‌های بشری، تا حد زیادی شکل اولیه خود را حفظ کرده است. در ایران شهرهای متعددی به عنوان مراکز سفالگری شناخته می‌شوند که هر کدام، شیوه‌های مخصوصی در ساخت و تزئین ظروف سفالی دارند. با این حال سفالگری خاک سفید، مخصوص استان آذربایجان شرقی است و در 2011 میلادی (1389 خورشیدی) به نام این استان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسیده است.

سفالگری در ایران

سفال به مجموعه ظروف گلی پخته‌شده گفته می‌شود که از خاک رس درست شده‌اند. ظروف سفالی معمولا پس از شکل گرفتن، در کوره‌ای به دمای 600 تا 1600 درجه سانتی‌گراد پخته می‌شوند تا استحکام مناسبی پیدا کنند. از نظر تاریخی، سفال را می‌توان یکی از قدیمی‌ترین اختراعاتی دانست که بشر در دوره نوسنگی به آن دست یافته است. در جهان ظروف و ساخته‌هایی مربوط به بیش از 25 هزار سال پیش از میلاد کشف شده که نشان می‌دهد این هنر پیشینه‌ای بسیار دراز دارد و با حیات بشری در آمیخته است.
به عقیده کارشناسان قدمت سفالگری در ایران به دوران باستان باز می‌گردد. در طول تاریخ، در نقاط مختلف ایران، هنر سفالگری رواج گسترده‌ای پیدا کرد و در هر گوشه از ایران، مراکزی برای تولید سفال شکل گرفت. میبد یزد، کلپورگان سیستان و بلوچستان، لالجین همدان، شاهوار میناب، مند گناباد، زنوز تبریز، خرمهره قم، مازندران، گاماج گیلان، سمنان، ساوه، مرکزی و شهرضای اصفهان، مناطقی هستند که سفال‌ آن‌ها شهرت فراوان پیدا کرده است. این تنوع جغرافیایی نشان‌دهنده توجه مردم ایران به این هنر بوده است.
استفاده از لعاب برای مسطح و براق کردن ظروف سفالی، یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌ها در سفالگری بود. علاوه بر این پیشرفت‌های دیگری نیز در تزئین، پخت و قالب‌گیری ظروف سفالی به وجود آمد که راه را بر خلاقیت بیشتر هنرمندان این عرصه هموار کرد.
 

زنوز و سفالگری خاک سفید

در استان آذربایجان شرقی، زنوز شهرستان مرند و کوزه‌کنان شهرستان شبستر را به عنوان مراکز سفالگری به شمار می‌آورند. حداقل از دو قرن پیش، سفالگری در این مناطق رواج گسترده داشته است. در ساخت سفال کوزه‌کنان، به شیوه‌ای که در تمام نقاط ایران رواج دارد، از خاک رس قرمز استفاده می‌شود، ولی در ساخت سفال‌های زنوز خاکی سفیدرنگ مورد استفاده قرار می‌گیرد. این خاک مخصوص، تنها در چند منطقه خاص ایران قابل استحصال است. این خاک دارای ترکیباتی از کائولن است که از دامنه کوه آق‌داغ به دست می‌آید.
سفالگری با خاک سفید از سال‌ها پیش در زنوز رواج داشته، ولی حدود هفت دهه پیش، پس از مهاجرت عباس و احمد قابچی، دو برادر سفالگر، از زنوز به تبریز و تاسیس کارگاهی در محله درب سرخاب این شهر، شهرتی فراوان به خود گرفت.

ویژگی‌های سفالگری خاک سفید

در این شیوه سفالگری، همه مراحل به شکلی سنتی انجام می‌شود. محصولات سفالگری خاک سفید، عمدتا بشقاب، کاسه، فنجان، نعلبکی، پارچ آب، قوری و قندان هستند. سفالگران خاک سفید، محصولات خود را با دو نوع لعاب ترانسپارانت بی‌رنگ و ترانسپارانت فیروزه‌ای می‌پوشانند. نوع فیروزه‌ای این سفال‌ها بسیار مورد توجه است و حتی در خارج از ایران نیز طرفداران زیادی جذب کرده است. برای تزئین سفال، فنونی نظیر نقاشی، برجسته‌کاری، کنده‌کاری و مشبک‌کاری نیز به کار گرفته می‌شود.
با وجود آن که چند دهه پیش با رواج ظروف چینی و فلزی، ظروف سفالی مورد بی‌توجهی قرار گرفته بودند، در یکی دو دهه اخیر توجه به این هنر افزایش یافته است. یکی از دلایل اصلی این اتفاق، رشد بازار نقاشی روی سفال و افزایش ارزش افزوده این محصولات بود.
Занаяти

چاپ کلاقه‌ای و محصولات زیبا و چشم‌نواز آن

یکی از حرفه‌های کهنی که هنوز هم در آذربایجان شرقی رواج دارد، چاپ کلاقه‌ای است، شیوه‌ای که محصولاتی بسیار زیبا از آن حاصل می‌شود.

Share
چاپ کلاقه‌ای یا «چاپ باتیک» نوعی چاپ روی پارچه به شمار می‌رود که در سال 2010 میلادی (1389 خورشیدی) به عنوان میراث ناملموس استان آذربایجان شرقی، به ثبت رسیده است. این نوع چاپ علاوه بر ایران در برخی کشورهای دیگر نیز رواج داشته و یکی از قدیمی‌ترین شیوه‌های چاپ محسوب می‌شود. استفاده از این نوع چاپ در تولید روسری و دیگر البسه، تجلی ذوق و هنر هنرمندان آذربایجان شرقی و به خصوص، شهرستان اسکو است. این شهرستان که در فاصله 250 کیلومتری جنوب تبریز قرار دارد، از گذشته‌های دور به عنوان یکی از مراکز این نوع چاپ شناخته می‌شد. گفته می‌شود چاپ کلاقه‌ای در اسکو بیش از 500 سال قدمت دارد. برخی تولیدات کارگاه‌های چاپ کلاقه‌ای اسکو در کشورهای همسایه ایران مشتریان پر و پا قرصی پیدا کرده است.

چاپ کلاقه‌ای چیست؟

چاپ کلاقه‌ای یک فرایند رنگرزی مخصوص است که در آن بیشتر از رنگ‌های گیاهی، مانند روناس، اسپرک، پوست انار و زردچوبه استفاده می‌شود. در گذشته ترکیباتی از برگ مو، سود سوزآور و خاک رس فراهم می‌آوردند و سطح بخش‌هایی از پارچه را با آن می‌پوشاندند. این ترکیب چسب‌مانند باعث می‌شد پارچه بافت محکم‌تری به خود بگیرد و برای رنگرزی آماده شود. پس از رنگرزی، پارچه را می‌شستند و در نهایت، قسمت‌های آغشته به چسب به رنگ اصلی بر می‌گشت، ولی نقش و نگار بخش‌هایی که به آن ترکیب آغشته نشده بود، ثابت می‌ماند. این روش چاپ را «چاپ مقاوم» نیز می‌گویند.
در ایران با استفاده از پیه گوسفند، موم خالص عسل و سقز خام، ماده اولیه چاپ کلاقه‌ای را درست می‌کردند. این ترکیب هنوز هم در کارگاه‌های سنتی چاپ کلاقه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد و با نام «روغن کلاقه‌ای» شناخته می‌شود.

شیوه اجرای چاپ کلاقه‌ای

نخستین کار در چاپ کلاقه‌ای، خیساندن پارچه در آب ولرم است. مدت زمانی که پارچه در آب قرار می‌گیرد، متناسب با جنس و نوع آن است. این کار تا زمانی ادامه پیدا می‌کند که آهار پارچه به خوبی در آب حل شود. در مرحله بعد، پارچه را درون محلولی رقیق از زاج سفید قرار می‌دهند تا قدرت رنگ‌پذیری آن بیش از پیش افزایش یابد. پس از آن پارچه را خشک و صاف می‌کنند.
در مرحله چاپ، طرح‌هایی را که روی یک تخته چوبی قالب کرده‌اند مورد استفاده قرار می‌دهند. این طرح‌ها ممکن است با استفاده از اشکال اسلیمی، طرح‌های طبیعی، گل و گیاه یا هر شکل انتزاعی ساخته شده باشند. معمولا در چاپ کلاقه‌ای، هنرمند چندین بار از یک مهر استفاده می‌کند و در ترکیب اشکال مختلف با یکدیگر، یک هارمونی بسیار چشم‌نواز به وجود می‌آورد. برای سهولت در طرح‌زنی، قالب‌ها را به دسته‌هایی چوبی متصل می‌کنند و با این کار، هم وزن آن‌ها را افزایش می‌دهند و هم امکان ایجاد فشار روی سطح پارچه را فراهم می‌آورند.
در مرحله پیاده کردن قالب‌ها، ماده‌ای را که رنگ‌پذیر نیست، مذاب می‌کنند و روی یک منبع حرارتی، گرم نگه می‌دارند. سپس قالب‌ها درون مواد می‌زنند و روی پارچه می‌گذارند. به این کار «مُهرزنی» هم گفته می‌شود.
برای آن که نقوش مُهرزده‌شده تثبیت شود، پارچه مُهرخورده را درون محلول زاج سفید قرار می‌دهند و سپس آن را روی بند می‌اندازند تا خشک شود. پس از خشک شدن، پارچه را درون ظرف رنگ می‌گذارند. این رنگ، زمینه پارچه خواهد بود. پس از آن دوباره پارچه را درون محلول زاج سفید قرار می‌دهند و پس از خشک کردن، زیر و روی آن را کاغذ می‌گذارند و با اتو، حرارت می‌دهند. این کار ماده مقاوم به رنگ را ذوب می‌کند و موجب می‌شود طرح‌ها به خوبی نمایان شوند.
برای آن که سطح پارچه از مواد چرب زدوده شود، در یک مرحله اضافه، آن را در ماده حلال چربی، مانند بنزین، قرار می‌دهند و سپس با آب و صابون می‌شویند. در نهایت نیز در هوای آزاد، زیر سایه پهن می‌کنند تا خشک شود.

ویژگی‌های چاپ کلاقه‌ای

آن چه موجب می‌شود پارچه‌های حاصل از چاپ کلاقه‌ای زیباتر به چشم آید، استفاده از رنگ‌های طبیعی در تولید آن است. هنرمندان استان آذربایجان شرقی در محصولات خود، ترکیباتی زنده و گیرا از رنگ‌ها را در کنار یکدیگر استفاده می‌کنند، ترکیباتی که برآمده از قریحه آنان است و هر بیننده‌ای را به ذوق می‌آورد!
Занаяти

نقره‌کاری، هنر صنعتی کهن با محصولاتی زیبا و ارزشمند

آذربایجان شرقی یکی از مراکز اصلی نقره‌کاری در ایران است. محصولات این هنرصنعت طیف وسیعی از زیورآلات و محصولات کاربردی را در بر می‌گیرد.

Share
بسیاری از گردشگران، هنگام بازدید از مقاصد گردشگری، به دنبال خرید سوغات و صنایع دستی هستند تا یادگاری را از سفر خود به خانه ببرند. در استان آذربایجان شرقی که یکی از استان‌های مهم ایران از نظر گردشگری به شمار می‌رود، صنایع دستی زیادی وجود دارد که محصولات آن می‌تواند سوغات خوبی باشد، در این میان نقره‌کاری، به عنوان یکی از صنایع مجلل و فاخر استان، جایگاهی ویژه دارد و محصولات آن، علاوه بر استحکام و دوام، از زیبایی خارق‌العاده‌ای برخوردار است.
با توجه به ریشه‌دار بودن هنر نقره‌کاری در استان آذربایجان شرقی، در سال 2011 میلادی (1390 خورشیدی) این هنر به عنوان میراث فرهنگی ناملموس استان به ثبت رسید تا موجبات حفظ و انتقال آن به نسل‌های بعدی فراهم شود.

نقره و تاریخچه آن

نقره فلزی نرم، سفیدرنگ، براق و جذاب است. این فلز در طبیعت به صورت خالص یا به صورت آلیاژهایی به همراه طلا و دیگر مواد معدنی، در دسترس است. بیشترین میزان نقره‌ای که در جهان استحصال می‌شود، محصول جانبی استخراج فلزاتی مانند مس، نیکل، سرب و روی است.
نقره فلز با ارزشی است که انسان، از حدود چهار هزار سال پیش از میلاد با آن آشنایی پیدا کرده است. در تپه‌های سیلک کاشان آثاری کشف شده که نشان می‌دهد مردم ایران در هزاره چهارم پیش از میلاد با استخراج و پالایش نقره آشنایی داشته‌اند و به دانش ساخت اشیای سیمین دست یافته بودند. جام نقره‌ای زن ایلامی یا ایزدبانوی ایلامی که در مرودشت استان فارس پیدا شده و به دو هزار سال پیش از میلاد باز می‌گردد، یکی از قدیمی‌ترین اشیای نقره‌ای کشف‌شده در ایران است. این اثر ارزشمند در موزه ایران باستان تهران نگهداری می‌شود.
در چند قرن اخیر با کشف برخی خواص نقره، از جمله رسانایی بالا، ارزش این فلز بیشتر شد. امروزه نقره علاوه بر جواهرسازی و ساخت اشیای تزئینی، در عکاسی، صنایع شیمیایی، ساخت ابزار موسیقی و دندان‌پزشکی نیز کاربرد دارد، اما بیشترین کاربرد آن، در صنعت الکترونیک است. 

نقره‌کاری در آذربایجان شرقی

جنبه‌های زینتی نقره، این فلز را به یکی از مواد اصلی ساخت ظروف و زیورآلات تبدیل کرده است. در ایران، استان آذربایجان شرقی یکی از مراکز اصلی نقره‌کاری محسوب می‌شود. 
«قلم‌زنی» یکی از رشته‌های مرتبط با هنر نقره‌کاری است. در تبریز هنرمندان با سبک خاصی که مربوط به این خطه است، مشغول کار روی نقره‌ هستند. در این سبک، بر خلاف هنرمندان اصفهانی، از ضربات چکش برای خلق تصاویر روی سطح نقره استفاده نمی‌شود، بلکه هنرمند با نیروی دست خود و فشار دادن یک قلم فلزی روی سطح نقره، به کنده‌کاری نقوش مختلف می‌پردازد. این کار سبب می‌شود بر خلاف دیگر آثار قلم‌زنی، عمق طرح‌های محصولِ نهایی کمتر شود.
علاوه بر قلم‌زنی، «نقره‌سازی» نیز با هنر نقره‌کاری مرتبط است. شیوه‌های نوین نقره‌سازی در اوایل قرن بیستم از ترکیه به تبریز وارد شد. بدین ترتیب تبریز به یکی از مهم‌ترین مراکز نقره‌سازی ایران تبدیل شد و فنون و تجهیزات مربوط به این حرفه را به دیگر نقاط ایران منتقل کرد. نقره‌سازان تبریزی علاوه بر ظروف و لوازم تجملاتی آشپزخانه و غذاخوری، در ساخت جواهرات و محصولات تزئینی، مانند آینه و شمعدان، سینی، آجیل‌خوری، رکاب انگشتر و قاب عکس نیز تبحر دارند.
در نقره‌کاری، هنرمند می‌تواند قریحه خود را در ایجاد محصولات نهایی به کار بندد. به همین دلیل می‌توان این حرفه را یک هنر فردی دانست که محصولاتی کاربردی به بازارها عرضه می‌کند و می‌تواند جنبه صنعتی نیز به خود بگیرد. محصولاتی که نقره‌کاران تبریزی به بازار عرضه می‌کنند، بسیار متنوع است و قابلیت احیا و مرمت دارد. دوات‌گری، ملیله‌کاری، حکاکی و سیاه‌قلم، در کنار قلم‌زنی، از جمله هنرهای مربوط به نقره‌کاری به شمار می‌آید.

ارامنه و نقره‌کاری تبریز

آذربایجان شرقی از دیرباز یکی از محل‌های زندگی ارامنه در ایران بود. پس از شروع جنگ جهانی اول، شماری از ارامنه ترکیه به دلیل فشار دولت عثمانی به تبریز مهاجرت کردند و اکثر آنان، برای امرار معاش به نقره‌کاری روی آوردند. امروزه هم در میان هنرمندان نقره‌کار آذربایجان شرقی، نام‌های زیادی از ارامنه قابل مشاهده است.
Занаяти

سوزن‌دوزی ممقان، هم‌نشینی زیبایی، ظرافت و ذوق هنرمندان گمنام

محصولات سوزن‌دوزی ممقان، جلوه‌ای بی‌نظیر از دوق و هنر هنرمندانی گمنام را به نمایش می‌گذارد.

Share
سوزن‌دوزی از جمله صنایع دستی ایران است که سوزن و نخ و پارچه، اصلی‌ترین مواد و تجهیزات آن به شمار می‌روند. به خاطر همین مواد اولیه ساده و در دسترس، این هنر گستردگی فراوانی در ایران دارد و در هر گوشه این سرزمین، جلوه و شیوه‌ای خاص به خود گرفته است که هر کدام از نظر طرح، رنگ و نوع دوخت با دیگری تفاوت دارد. هنر سوزن‌دوزی ممقان نیز به عنوان یکی از انواع سوزن‌دوزی‌های رایج در ایران به شمار می‌رود که از ویژگی‌هایی مخصوص برخوردار است، به همین خاطر این هنر در سال 2011 میلادی (1390 خورشیدی)، به عنوان میراث ناملموس استان آذربایجان شرقی، در فهرست میراث ناملموس ایران به ثبت رسیده است.

تاریخ و اقتصاد ممقان

ممقان در شهرستان آذرشهر واقع شده است و حدود 20 هزار نفر جمعیت دارد. فاصله این شهر از تبریز، 42 کیلومتر است. قدمت این شهر را به دوره حکومت ایلخانان (قرون سیزدهم و چهاردهم میلادی) منسوب می‌کنند. برخی معتقدند نام این شهر نیز ریشه مغولی دارد و به حکمرانی «منگوقاآن»، برادر هلاکوخان مغول بر این شهر مربوط است.
ممقان بیشتر به کشت نخود معروف است، ولی در آن صنایع دستی مختلفی، از جمله سوزن‌دوزی، جاروبافی و قالی‌بافی نیز رواج دارد. سوزن‌دوزی ممقان به خاطر طرح‌های خاص و زیبایی، استحکام و دوام محصولاتش به «ممقان‌دوزی» هم مشهور شده است.

ویژگی‌های هنر سوزن‌دوزی ممقان

از یک دید کلی، سوزن‌دوزی ممقان یکی از انواع رودوزی است که در آن زمینه اساسی پارچه با بخیه‌هایی از نخ‌های رنگی پوشانده می‌شود تا زمینه‌ای تازه با رنگ و نقشی جدید به وجود آید. طرح‌های مورد استفاده در این هنر، عموما ذهنی است و برداشت‌های شخصی هنرمند از طبیعت را شامل می‌شود، ولی در مجموع، بیشتر طرح‌ها گل و بته‌ای هستند.
سوزن‌دوزی در ممقان، اغلب در خانه و توسط زنان و دختران انجام می‌گیرد. در این صنعت دستی، از نخ ابریشم رنگین استفاده می‌شود. زیرلیوانی، کلاه و انواع پوشاک، کفش و رومیزی، مهم‌ترین محصولاتی هستند که سوزن‌دوزان ممقانی تولید می‌کنند.

طرز کار هنرمندان سوزن‌دوز ممقان

پارچه‌ای که برای زیر کار مورد استفاده قرار می‌گیرد، معمولا دبیت یا ساتن مشکی است. پارچه متقال نیز برای دوام بیشتر محصول، به عنوان آستر استفاده می‌شود. دلیل استفاده از رنگ سیاه در پس‌زمینه‌ کار، ظاهر شدن فواصل دوخت در آن و امکان اصلاح درزهای خالی توسط هنرمند است. در پایان کار، قابی مشکی گرداگرد کار به وجود می‌آید. این قاب مشکی با افزایش شدت وضوح رنگ‌ها، به زیباتر نشان داده شدن آن‌ها کمک می‌کند.
نخ مورد استفاده در سوزن‌دوزی ممقان، ابریشم طبیعی یا مصنوعی (ویسکوز یا استات) است. این نخ‌ها در سه نوع نازک (شش لایی)، متوسط (15 لایی) و درشت (30 لایی) به کار برده می‌شود. به جز آن، قیچی، انگشتانه و سوزن معمولی چهار سانتی‌متری نیز ابزار کار سوزن‌دوزان ممقان را تشکیل می‌دهند. در هنر سوزن‌دوزی ممقانی، انواع بافت‌های زنجیره‌دوزی، دندان‌موشی، دوخت بست، پتویی، شعاعی و ساتن به کار برده می‌شود.
پیش از شروع دوخت، ضخامت نخ مورد استفاده با توجه به طرح مورد نظر، انتخاب می‌شود. سپس طرح‌ها را با پارچه‌های دبیت و متقال می‌برند و در دو طرف یک برگه کاغذ نازک، مانند کاغذ روزنامه قرار می‌دهند. در این حالت متقال و کاغذ که آستر کار هستند، اندازه‌ای یکسان دارند، ولی اندازه دبیت از هر طرف حدود دو سانتی‌متر بیشتر است. زنجیره‌دوزی لبه کار، مرحله دیگر آماده‌سازی پارچه برای اجرای طرح‌هاست. برای این کار سوزن را از زیر، در فاصله نیم سانتی‌متر از لبه پارچه به آن فرو می‌کنند و تا انتها می‌کشند، سپس در فاصله چند میلی‌متر، مجدد آن را از رو به پارچه فرو می‌کنند و در حالی که هنوز نخ را تا آخر نکشیده‌اند، سوزن را از میان نخی که به شکل حلقه روی پارچه باقی مانده عبور می‌دهند. در نهایت نیز سوزن را تا انتها می‌کشند و این کار را ادامه می‌دهند تا کل لبه پارچه دوخته شود. سپس به دوخت طرح‌ها روی قسمت‌های میانی پارچه مشغول می‌شوند. دوخت قسمت‌های میانی پارچه در چند مرحله صورت می‌گیرد. دقت هنرمندان در اجرای دوخت در این مراحل، سبب می‌شود محصولات سوزن‌دوزی ممقان علاوه بر زیبایی چشم‌نواز، استحکام و ظرافتی منحصر به فرد به دست آورند. استفاده از انواع دوخت‌ها در این محصولات، زمان مورد نیاز برای تولید آن را بالایی می‌برد و به مهارت زیادی نیاز دارد.
Занаяти

هنر سفالگری کوزه‌کنان، یادگاری از تاریخی صدها ساله

هنرمندان سفالگر کوزه‌کنانی، هنوز هم با مهارت‌هایی که نسل به نسل از پدران خود آموخته‌اند، به کار ساخت ظروف سفالی مشغولند.

Share
به نظر می‌رسد نخستین دست‌ساخته‌های بشری، با خاک و آب درست شده باشد، زیرا این دو ماده، در دسترس‌ترین مواد طبیعی برای انسان بوده‌اند. بدین ترتیب می‌توان سفالگری را هنری دانست که قدمتی به اندازه حیات بشری دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد ساخت ظروفی با گل رس، به حدود 14 هزار سال پیش و قبل از آغاز کشاورزی باز می‌گردد. در ابتدا انسان‌ها با استفاده از یک سوراخ در میان توده‌ای از گل رس یا ایجاد یک مارپیچ بالارونده با استفاده از نواری از خاک رس، ظروفی را می‌ساختند، ولی به تدریج با پیشرفت فنون سفالگری و اختراع ابزارهایی همچون چرخ سفالگری، مهارت‌های بیشتری به وجود آمد و برای ساخت ظروف سفالی به کار گرفته شد.  در ایران نیز پیشینه سفالگری بیش از 10 هزار سال است و برخی ابزار، همچون چرخ سفالگری در کاوش‌های باستان‌شناسی کشف شده‌اند.
این هنر در قسمت‌های مختلف ایران متناسب با ذوق و امکانات در دسترس جلوه‌های خاصی به خود گرفت، به طوری که در استان‌های مختلف همچون همدان، یزد، اصفهان و آذربایجان شرقی، شهرهایی به عنوان کانون‌های اصلی سفالگری شناخته شدند. در استان آذربایجان شرقی، «کوزه‌کنان» به عنوان یکی از مهم‌ترین شهرها در زمینه سفالگری شناخته می‌شود. به همین دلیل، مهارت‌های سفالگری هنرمندان این شهر، در سال 2011 میلادی (1390 خورشیدی) در فهرست میراث معنوی ایران به ثبت رسیده است. 

کوزه‌کنان در کجا قرار دارد؟

کوزه‌کنان در شهرستان شبستر، در غرب استان آذربایجان شرقی قرار دارد. فاصله این شهر از تبریز، مرکز استان، 75 کیلومتر و از شهر شبستر، 12 کیلومتر است. شبستر از شمال به کوه‌های میشوداغ و از غرب به بندرشرفخانه منتهی می‌شود. در دامنه‌های شمالی کوزه‌کنان، دشت‌های لاله و ریواس وحشی و معادن سنگ نمک با خلوص بالا وجود دارد. متوسط ارتفاع کوزه‌کنان از سطح دریا 1421 متر است.
جمعیت این شهر حدود پنج هزار نفر است. بخش قابل توجهی از ساکنان کوزه‌کنان به کشاورزی مشغولند و غلات، سیفی‌جات، گندم، جو، کدو، لوبیا و محصولات درختی مانند گیلاس، سیب، زردآلو، هلو، انجیر، گلابی، بادام و گردو از عمده تولیدات آن‌ها محسوب می‌شود، با این وجود سفالگری نیز یکی از پیشه‌های اصلی شهر به شمار می‌رود. انتخاب نام «کوزه‌کُنان»، به معنای کسانی که به ساخت کوزه مشغولند، به همین دلیل بوده است.

سفالگری کوزه‌کنان و اهمیت آن

سفالگری در طول نسل‌ها، در میان مردم کوزه‌کنان حفظ شده و یکی از آثار فرهنگی آن به شمار می‌رود. در این شهر بقایایی از سفال‌های قدیمی یافت شده که دلیلی بر قدمت این پیشه در میان مردم آن محسوب می‌شود.
حفظ شیوه‌های سنتی در سفالگری کوزه‌کنان به شکلی است که هنوز هم از تزئینات ساده هندسی در آن استفاده می‌شود. این سفال‌ها به صورت طبیعی و بدون استفاده از پوشش لعاب مورد استفاده قرار می‌گیرد. البته در بقایای به دست آمده در کاوش‌های مسجد جامع کوزه‌کنان، ظروفی لعاب‌دار به دست آمده که به عقیده برخی کارشناسان، با کاشی‌های فیروزه‌ای به کار رفته در مسجد کبود تبریز که 600 سال پیش ساخته شده، قرابت دارد.  همچنین در کوزه‌کنان بقایای چندین کوزه بزرگ که هر کدام نزدیک 100 لیتر آب را در خود جا می‌دادند و بدنه‌شان ضخامتی بیش از شش سانتی‌متر داشته است، کشف شده که نشان می‌دهد مردمان این شهر، در گذشته روش‌هایی خاص برای ساخت ظروف سفالی داشته‌اند.
هنرمندان کوزه‌کنانی هم‌اکنون نیز با استفاده از دست، پس از ورز دادن و آماده کردن گل رس، با استفاده از چرخ‌هایی که با نیروی برق یا به صورت سنتی با نیروی پا به گردش در می‌آیند، ظروف مختلف را شکل می‌دهند و برای ایجاد استحکام در کوره می‌پزند. همچنین متناسب با کاربرد هر ظرف، عملیات لعاب‌کاری ظروف در رنگ‌های مختلفی مانند آبی، سبز و اخرایی انجام می‌شود.
جنبه کاربردی ظروف سفالی که هنرمندان کوزه‌کنان تولید می‌کنند، موجب شده در هر خانه، نمونه‌هایی از این دست‌ساخته‌ها قابل مشاهده باشد. با این وجود در سال‌های اخیر با کم شدن توجه مردم به استفاده از ظروف سفالی، هنر سفالگری کوزه‌کنان که در گویش محلی «کوزه چیلیق» (کوزه‌گری) نیز گفته می‌شود، با مشکلاتی دست به گریبان شده است. از بین رفتن اصالت تولیدات با تقلید از شیوه‌های رایج در دیگر نقاط برای جذب مشتریان بیشتر، تهدید پیشِ روی این هنرصنعت است.  
Занаяти

گلیج و نقوش رنگارنگ آن

در بافت گلیج از پشم و پنبه استفاده می‌شود. به همین دلیل این بافته بسیار لطیف و نرم است.

Share
گلیج را می‌توان نوعی خاص از جاجیم به شمار آورد، بافته‌ای که بیشتر در مناطق شمالی ایران رواج دارد. به صورت سنتی، زنان بیشترین تولیدکنندگان این بافته هستند و امروزه نیز، با روش‌های سنتی و به صورت خانگی به تولید آن مشغولند.

شیوه بافت گلیج

دستگاه بافت گلیج به دو شکل ثابت و سیار در دسترس است. گلیج معمولا در قطعاتی به عرض 60 تا 70 سانتی‌متر و طول یک تا سه متر بافته می‌شود. با این حال امکان بافت گلیج در طول‌های بیشتر هم وجود دارد. گاهی گلیج را به صورت دو تکه می‌بافند؛ در این حالت دو تکه، کاملا قرینه هستند و در کنار یکدیگر دوخته می‌شوند. گلیج روی دستگاهی شبیه دار که «کرچال» نام دارد، بافته می‌شود. این بافته از جهات بسیاری مشابه گلیم است ولی اجزا و کارکرد دستگاه گلیج‌بافی به دستگاه پارچه‌بافی شبیه است. 
شمال استان سمنان (روستاهای فولادمحله، اروست، رضاآباد و چاشم و شهر مجن)، برخی روستاهای شهرستان بهشهر استان مازندران و شهر آلاشت شهرستان سوادکوه، اصلی‌ترین مراکز بافت گلیج به شمار می‌آیند. هنوز هم تمام مراحل بافت گلیج، از نخ‌تابی و ریسندگی تا سایر مراحل دوخت، به صورت دستی و عمدتا توسط زنان روستایی انجام می‌شود.

طرح و نقش گلیج

در گلیج‌بافی، پودگذاری به شکل مضاعف انجام می‌شود، به شکلی که علاوه بر پودگذاری اولیه با  عبور ماکو از بین تار، بافنده پودی را نیز با دست از بین تار عبور می‌دهد. پودگذاری ثانویه در شکل‌گیری طرح گلیج نقشی مهم دارد و به دلیل همین مرحله اضافه، طرح‌های گلیج بسیار متنوع‌تر از جاجیم است. این طرح‌ها کاملا انتزاعی هستند و می‌توان آن‌ها را برداشت بافنده از طبیعت و اشیای پیرامون به شمار آورد. این طرح‌ها ممکن است حاصل تکرار چندباره برخی نقوش باشند، تکراری که سطح گلیج را زیباتر می‌کند.
با توجه به شیوه بافت ثابت گلیج در نقاط مختلف، نقوش و طرح‌های آن را می‌توان مهم‌ترین شاخصه گلیج در هر منطقه به شمار آورد. در کار بیشتر بافندگان مازندرانی، غلبه رنگ قرمز به چشم می‌آید و گاهی این رنگ، به عنوان رنگ زمینه کار انتخاب می‌شود. هنوز هم برای رنگ کردن نخ‌های مورد استفاده در گلیج، از مواد طبیعی همچون پوست گردو، پوست انار، زردچوبه و گزنه بهره برده می‌شود و رنگ‌های قهوه‌ای، سفید و سیاه را نیز با استفاده از پشم گوسفندان تامین می‌کنند.

ویژگی‌ها و کاربردهای گلیج

گلیج بافتی نرم دارد و از پنبه و پشم بافته می‌شود (تارها از پنبه و پودها از پشم یا هر دو از یک جنس). همین ویژگی آن را برای استفاده در پوشاک مردانه محبوبیت بخشیده است. به خاطر رواج گلیج‌بافی در مناطقی که پرورش دام در آن رواج بیشتری داشته، کاربرد پشم در آن غالب بوده است، هر چند امروزه در بافت گلیج‌ها به جای پنبه و پشم، ممکن است از نخ‌های صنعتی و کاموا نیز استفاده شود.
در گذشته کاربردهای گلیج در زندگی مردم محلی بسیار وسیع بود و بر اساس همین کاربردها، آن را به چند نام خاص می‌خواندند، از جمله سرحمومی (در گذشته وسایل حمام برای حمل به گرمابه عمومی داخل آن قرار می‌گرفت)، آیینه‌کیسه (به شکل کیسه‌ای برای نگهداری وسایل آرایشی)، اسب‌سری (ابعاد بزرگی داشت و در گذشته روی اسبی قرار می‌گرفت که در عروسی جهیزیه را با آن حمل می‌کردند یا داماد برای رفتن به حمام بر آن سوار می‌شد)، کج‌کیسه (به شکل مورب به دیوار آویزان می‌شد و محلی برای قرار دادن قاشق و چنگال بود)، کُرسی‌سری (روانداز کرسی) و پادری. متناسب با کاربرد گلیج، طرح‌هایی هم که در آن استفاده می‌شد، تغییر می‌کرد. گلیج را به عنوان پتو و سجاده نیز به کار می‌برند.

نشان‌های ملی در گلیج‌بافی
با توجه به وجود ظرفیت‌های فراوان بافت گلیج در بهشهر استان مازندران، این شهر در سال 2023 به عنوان شهر ملی گلیج به ثبت رسید. بر اساس آماری که در همین سال اعلام شد، در این شهر هزار و 43 کارگاه گلیج‌بافی فعال بوده‌اند.
در یکی از روستاهای بهشهر به نام «متکازین» نوعی گلیج بافته می‌شود که تار آن از پنبه‌ای پر تاب و پودش از پشم قرمز یا سرمه‌ای تهیه می‌شود. پودِ این بافته، همراه با نخ‌های سفید یا رنگی، نقوشی هندسی را روی پارچه ایجاد می‌کنند. در واقع نقوش به شیوه پودگذاری اضافه بافته می‌شوند، به طوری که بیننده ممکن است تصور کند نقوش، به شیوه گلدوزی روی پارچه ایجاد شده‌اند. به دلیل آن که نخ‌های اضافه از تار و پود کلفت‌تر هستند، نقش‌های این نوع گلیج برجسته‌تر نمود پیدا می‌کند. شیوه بافت این بافته به «متکازین‌بافی» مشهور است و محصولات آن، به عنوان زیرانداز، روانداز، پشتی و پارچه‌ای برای بسته‌بندی وسایل استفاده می‌شود. همچنین متکازین در ساخت کوسن، کیف، کفش و دوخت لباس زنانه نیز کاربرد دارد. گلیج بهشهر بخش زیادی از شهرت خود را مرهون «متکازین‌بافی» است.
Занаяти

جاجیم‌، هنری برای بافت محصولاتی خوش‌رنگ و پرکاربرد

جاجیم‌بافی در ایران قدمتی دیرینه دارد و تقریبا در تمام وسعت ایران، رواج داشته است.

Share
انسان از گذشته‌های دور، با اهلی کردن حیوانات و آشنایی با فنون کشاورزی به ارزش پشم و پنبه پی برد و آن‌ها را ماده‌ای خام برای نساجی قرار داد. بدین ترتیب در طول حیات بشری، طیف وسیعی از محصولات با استفاده از این مواد تولید شد. هر چند امروزه علم نساجی بسیار گسترده‌تر از گذشته است و منحصر به فراوری پشم و پنبه نیست، ولی هنوز هم روش‌های سنتی تولید محصولات از پنبه و پشم خام، در نقاط مختلف جهان رواج دارد. بسیاری از این محصولات، نه تنها شیوه ساخت، بلکه نقوش و کاربردهای سنتی خود را نیز حفظ کرده‌اند، به طوری که می‌توان آن‌ها را عناصر ارزشمند فرهنگی و تاریخی هر قوم به شمار آورد.
در ایران، جاجیم یکی از پر کاربردترین محصولات نساجی محسوب می‌شود که کاربردهای بسیاری وسیعی دارد. این محصول، در فرهنگ‌ها و قومیت‌های مختلف گسترده شده و هنوز هم به صورت وسیع تولید و استفاده می‌شود. گیلان، مازندران، آذربایجان شرقی، اردبیل، کرمانشاه، کردستان، ایلام، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، همدان، لرستان و فارس، از جمله استان‌های ایران هستند که جاجیم در آن‌ها به وفور مورد استفاده است. خصوصا در میان عشایر و روستاییان، جاجیم‌بافی هنوز هم به عنوان یک هنر و پیشه، به حیات خود ادامه می‌دهد.

جاجیم چیست؟

از نظر تاریخی جاجیم قدمتی باستانی دارد. در برخی شواهد باستان‌شناسی، تولید و استفاده از جاجیم در میان ملل جهان ثبت شده است. از آن جمله، شواهدی از دستبافته‌های جاجیمی در میان قوم نازکا در کشور پرو در سده‌های سوم تا هشتم میلادی است. در ایران نیز پیشینه جاجیم‌بافی بسیار زیاد است. در نگاره‌ای که از قرن هشتم هجری قمری (قرن پانزدهم میلادی) به جا مانده‌ است، نقش‌ نوارهایی مورب از یک روانداز به چشم می‌خورد که به احتمال زیاد مربوط به یک جاجیم است.
جاجیم یک زیرانداز دو رویه است که از نخ‌های رنگین و ظریف پشمی یا پنبه‌ای و در مواقعی ابریشمی تولید می‌شود؛ گاهی نیز چند ماده اولیه برای تولید این محصول مورد استفاده قرار می‌گیرد. به خاطر آن که جاجیم پرز ندارد، می‌توان هر دو روی آن را استفاده کرد. همین موضوع یکی از دلایل محبوبیت جاجیم، خصوصا در بین کوچ‌نشینان است.
جاجیم از نظر بافت، به گلیم شباهت زیادی دارد، با این تفاوت که جاجیم را معمولا با دستگاه‌هایی با عرض کم تولید می‌کنند و در نهایت تکه‌های مختلف آن را به هم می‌دوزند. جاجیم استفاده‌های وسیعی دارد و به عنوان زیرانداز، بالاپوش و حتی وسیله‌ای برای بسته‌بندی و جابجایی رختخواب و وسایل مورد استفاده قرار می‌گیرد. جاجیم‌ها به صورت راه‌راه و با رنگ‌هایی شاد و گرم بافته می‌شوند. در این میان در منطقه اورامان استان کردستان، جاجیم‌هایی با نقوش متنوع بافته می‌شود که در میان جاجیم‌های دیگر کم‌نظیر است.

انواع جاجیم

در مناطق مختلف و متناسب با شیوه زندگی و نیازهای مردم، روش‌های مختلفی برای تولید جاجیم به کار گرفته شده است. بدین ترتیب جاجیم‌های متفاوتی به وجود آمده است که از نظر شکل و کاربرد، تفاوت‌هایی جزئی با یکدیگر دارند.
ساچیم‌بافی یا ساچین‌بافی
در استان مازندران و در چند روستای کلاردشت، از جمله حسن‌کیف، شکرکوه و کوه‌پر، جاجیمی بافته می‌شود که آن را «ساچیم» یا «ساچین» می‌نامند. این نوع جاجیم طرح و نقشی شبیه دیگر جاجیم‌ها دارد ولی به طور سنتی، خودنمایی رنگ‌های قرمز، آبی، زرد و سبز در آن بیشتر است. بر اساس عقاید مردم محلی، ساچیم روشنی‌بخش زندگی زوج‌های جوان است، از این رو همواره در هدایایی که به نوعروسان اهدا می‌کردند، ساچیمی هم به چشم می‌خورد.
پوپشمین
این نوع بافته، ظریف‌تر از انواع جاجیم‌هاست و از پشم مرغوب تولید می‌شود. مرکز اصلی تولید پوپشمین، شهرستان‌های مهاباد و بوکان در آذربایجان غربی است و از آن، معمولا به عنوان روانداز استفاده می‌شود.

نشان‌های ملی در جاجیم‌بافی

در سال 2022 میلادی (1401 خورشیدی) شهر آلاشت در استان مازندران، به عنوان شهر ملی جاجیم نامگذاری شد. جاجیم آلاشت با استفاده از مواد اولیه طبیعی تولید می‌شود و کارگاه‌هایی در منازل اهالی شهر، برای بافت آن برپاست. استفاده از رنگ‌های طبیعی و گیاهی، دیگر ویژگی جاجیمی است که در آلاشت تولید می‌شود. همچون دیگر جاجیم‌بافان، آلاشتی‌ها نیز نقوشی ذهنی را در بافته‌های خود به کار می‌گیرند، نقوشی که گاه اشکال هندسی همچون مستطیل و لوزی را نیز در بر می‌گیرد. مردم آلاشت دستگاه بافندگی جاجیم را «کرچال» می‌نامند. دستگاه‌های مورد استفاده آنان مشابه دستگاه‌هایی است که در دیگر نقاط ایران به کار گرفته می‌شود.
به خاطر گستردگی هنر جاجیم‌بافی در ایران، چندین منطقه برای ثبت ملی آن اقدام کرده‌اند که در این میان، جاجیم استان کهگیلویه و بویراحمد در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) در فهرست آثار فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسیده است. همچنین شهر خلخال در استان اردبیل، برای ثبت جاجیم خود در فهرست میراث ناملموس ایران و نامگذاری به عنوان شهر ملی جاجیم، داوطلب شده است.
Занаяти

صنایع دستی چرمی ایران و تنوع مثال‌زدنی آن

استفاده از چرم در ایران برای تولید محصولات مختلف سابقه‌ای دراز دارد و امروزه نیز محصولات فراوانی از آن درست می‌شود.

Share
پس از آشنایی بشر با کاربردهای چرم، هنرهایی پیرامون این محصول شکل گرفت. چرم به خاطر انعطاف و دوام، از دوران باستان ماده مهمی به شمار می‌رفت و از آن برای تولید انواع محصولات استفاده می‌شد. امروزه انواع زیادی از چرم طبیعی و صنعتی در بازار یافت می‌شود. ارزش بازار چرم در جهان بیش از 500 میلیارد دلار تخمین زده شده است. علی‌رغم تولیدات صنعتی، هنوز دست‌ساخته‌های سنتی این محصول مرغوبیت فراوان و طرفداران بسیار دارد.

چرم در ایران

بررسی‌های تاریخی، ایرانیان را به عنوان یکی از نخستین کسانی مطرح می‌کند که به فناوری تولید چرم دست‌ یافته‌اند. به ادعای مورخان، در ایران از سه هزار سال پیش چرم تولید می‌شد. از آن زمان، چرم در تولید زره، کفش، لباس و جنگ‌افزار مورد استفاده قرار می‌گرفت. امروزه آثاری در کاوش‌های باستان‌شناسی به دست آمده که نشان می‌دهد استفاده از چرم در ایران باستان پرطرفدار بوده است.
پس از حمله مغول (1219 میلادی) تجارت پوست و چرم در ایران رشد پیدا کرد. در این دوره برخی شهرها همچون تبریز و شیراز در این زمینه به شهرتی فراوان دست یافتند. این شهرها در قرن‌های بعد نیز هنر تولید و استفاده از چرم را حفظ کردند، به طوری که امروز چرم تبریز در ایران زبانزد است و تولیدات هنرمندان آن به کشورهای مختلف صادر می‌شود... در دوره قاجار (قرن هجدهم و نوزدهم میلادی) پوست و چرم ایران به عثمانی، روسیه و هند صادر می‌شد. در همین دوره صنعت چرم گسترش بیشتری پیدا کرد و شهرهایی همچون همدان و اصفهان نیز در این زمینه پیشرفت کردند.
ایجاد کارخانه‌های چرم که نخستینِ آن‌ها در سال 1929 میلادی (1308 خورشیدی) در تبریز تاسیس شد، این صنعت را متحول کرد. پس از این رویداد، وجود مواد خام صنعت چرم‌سازی، این صنعت را در ایران مورد توجه قرار داد، به طوری که در فاصله 14 سال از تاسیس نخستین کارخانه چرم‌سازی، تعداد واحدهای صنعتی فعال در این صنعت به 22 رسید.

صنایع دستی چرمی در ایران

علاوه بر چرم‌های حیوانی (از پوست گوسفند، گاو، بز، مار و برخی حیوانات دیگر)، چرم‌های گیاهی نیز در بازار وجود دارند. چرم‌های گیاهی از تنه و میوه برخی درختان ساخته می‌شود و انعطاف آن زیاد است. هر کدام از چرم‌ها، متناسب با ویژگی‌های خود، کاربردهایی پیدا کرده‌اند، برای مثال می‌توان از چرم‌های گیاهی در حکاکی و قالب‌گیری استفاده کرد و چرم گاو را به خاطر ضخامتش در تولید کفش زمستانی و کیف به کار برد.
در ایران فنون و هنرهای فراوانی پیرامون چرم شکل گرفته است که می‌توان این موارد را مهم‌ترین آن‌ها به شمار آورد:
جلدسازی چرمی
پیشینه این هنر به حدود هزار سال می‌رسد. در این هنر، روی جلدهایی از جنس چرم، نقش‌هایی حکاکی می‌شود. این نقوش گاهی با ورقه‌های نازک طلا و رنگ‌های طلایی و قهوه‌ای تثبیت می‌شود. هنرمندان این رشته در طول تاریخ به خاطر جایگاه کتاب‌های مقدس، اوج هنر خود را در ساخت جلدهای چرمی برای آن‌ها به نمایش گذاشته‌اند.
حکاکی روی چرم
در این رشته از صنایع دستی، از چرم گاو استفاده می‌شود. هنرمند ابتدا نقوش مورد نظر خود را روی چرم منتقل و سپس با قلم‌های فلزی نوک‌تیز آن‌ها را ثتبیت می‌کند. در نهایت این نقوش با نوعی لاک مخصوص پوشانده می‌شوند تا ثبات پیدا کنند و ماندگار شوند. در حکاکی روی چرم از نقوش سنتی ایرانی همچون گل و مرغ و نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای بهره می‌گیرند.
نقاشی روی چرم
در نقاشی روی چرم از رنگ‌های جوهری یا اکرولیک استفاده می‌شود. برای نقاشی روی چرم، سطح آن باید تا حد ممکن تمیز باشد، از این رو پیش از اعمال طرح‌ها، آن را در چند مرحله شستشو می‌دهند.
سوخت چرم
ایجاد نقوش برجسته با استفاده از مهرهایی که تا حد لازم گرم شده‌اند، سوخت چرم نامیده می‌شود. گاهی فرورفتگی‌های حاصل از این شیوه نقش‌بندی را با طلای مایع پر می‌کنند. نامیده شدن این هنر به عنوان «سوخت چرم» می‌تواند دو احتمال داشته باشد: نخست استفاده از رنگ‌های تیره و غیر شفاف به عنوان یکی از اصول اساسی این هنر؛ دوم ایجاد نقوش برجسته روی قطعات چرم بُز که با گداختن صورت می‌گیرد.
سراجی سنتی
سراجی به دوخت و دوز محصولات چرمی اطلاق می‌شود. در این هنر انواع کیف، کمربند، زیورآلات، زین اسب و وسایل تزئینی با استفاده از وسایل اولیه و مهارت استادکاران به وجود می‌آید. سراجی همه تولیدات چرمی به جز کفش را در بر می‌گیرد.

ثبت ملی صنایع دستی چرمی

گستردگی صنایع دستی مبتنی بر چرم در ایران موجب شده آثار ثبتی متعددی به نام مناطق مختلف در فهرست میراث ملی ایران جای گیرد. ثبت صنایع دستی چرمی به نام استان البرز در سال 2011 میلادی (1390 خورشیدی)، ثبت هنر نقاشی روی چرم در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) و ثبت کفش دست‌دوز چرمی تبریز در سال 2018 میلادی (1397 خورشیدی) از این جمله است.
Занаяти

چاروق، تنها پای‌پوشی که زنانه مردانه ندارد!

در بین پای‌پوش‌های قدیمی ایرانی، چاروق با تزئینات رنگارنگ خود شهرتی فراوان دارد.

Share
«چاروق» از جمله پای‌پوش‌های قدیمی ایرانیان است که در طراحی و دوخت آن، علاوه بر استحکام و راحتی، به تناسبش با اجزای مختلف لباس هم توجه شده است. از این رو این پای‌پوش زمانی که همراه با لباس‌های سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد، یک هارمونی چشم‌نواز به وجود می‌آورد.

چاروق چیست؟

چاروق یک پای‌پوش قدیمی است و از گذشته‌های دور مورد استفاده قرار می‌گیرد. کارشناسان قدمت فن تولید چاروق در ایران را به دوره ساسانیان (قرن سوم تا هفتم میلادی) منسوب می‌کنند، اما اوج آن را دوره صفویه (قرن شانزدهم میلادی) می‌دانند. از نظر لغوی، احتمالا چاروق یک کلمه ترکی باشد، با این حال این محصول از خراسان شمالی تا زنجان مورد استفاده مردم ایران بوده است. این پای‌پوش در هر فرهنگ و جغرافیا، شکل ویژه‌ای به خود گرفته، به طوری که امروزه علی‌رغم آن که کمتر از گذشته کاربرد دارد، انواع مختلفی از آن در دسترس است. در حال حاضر در قوچانِ خراسان رضوی، بجنوردِ خراسان شمالی و زنجان هنرمندانی به تولید چاروق مشغولند. 
فراگیری چاروق در روزگار گذشته به حدی بوده که می‌توان رد پای آن را در آثار ادبی ایران نیز پیدا کرد. در داستان موسی و شبان، یکی از معروف‌ترین داستان‌های مثنوی معنوی مولانا، شاعر پرآوازه ایرانی، از چاروق نام برده شده است.

کاربردهای چاروق

با توجه به دوام و راحتی چاروق، روستاییان و دهقانان بیشتر از دیگران از آن استفاده می‌کردند. این پای‌پوش در شکل سنتی خود، بندها و تسمه‌هایی بلند دارد که به دور ساق پا پیچیده می‌شود، از این رو علاوه بر محافظت از کف و روی پا، ساق و پشت ساق را نیز در برابر سرما و ضربه مصون می‌دارد و حتی از اثر نیش مارها و گزندگانی که ممکن است در حین عبور از علفزارها پای چوپان یا کشاورز را بگزند، می‌کاهد.
با وجود کاربرد وسیع چاروق در گذشته، امروزه این پای‌پوش بیشتر جنبه‌ای تزئینی به خود گرفته است و اغلب از سوی زنان و دختران به عنوان کفش روفرشی استفاده می‌شود.
چاروق‌هایی که از حدود یک قرن پیش تا امروز ساخته می‌شوند، بر خلاف چاروق‌های قدیمی‌تر، پاشنه دارند و پشت آن‌ها بسته نیست. این نوع چاروق‌ها بیشتر در زنجان تولید می‌شوند، ولی چاروق‌های شمال خراسان اصالت و کاربرد گذشته خود را حفظ کرده‌اند. چاروق‌های زنجان در انواع «توری»، «پرده‌بند» و «تمام‌چرم» عرضه می‌شوند.

ویژگی‌های چاروق سنتی

شیوه ساخت چاروق به کفش شباهت دارد و ابزار مورد استفاده در آن، تقریبا همان ابزار کفاشی است. چاروق را از چرم دباغی‌شده گاو درست می‌کنند. رودوزی‌ و تزئینات، نقش‌اندازی‌ و سگک‌هایی که در چاروق سنتی استفاده می‌شود، تفاوت آن با کفش‌های معمولی را رقم می‌زند. دهانه چاروق معمولا با نخ دولا به صورت دندان‌موشی و سرتاسر آن به صورت بخیه‌هایی با نخ‌های رنگی دوخته می‌شود. در پشت چاروق نیز از کوک‌های موازی استفاده می‌کنند. این کوک‌ها اغلب با نخ‌های پنبه‌ای سفید کار می‌شود. برخی هنرمندان چاروق‌دوز در پشت آن، با نخ‌های صورتی و طلایی گلی شش‌پر می‌دوزند که به نوعی، امضای آن‌ها نیز محسوب می‌شود. نوک چاروق نیز تزئیناتی دارد که با نخ‌های رنگی گره‌خورده به وجود می‌آید و به آن «منگوله» می‌گویند. نصب سگک‌هایی چرمی که هنرمند آن را می‌سازد و در دو طرف چاروق می‌دوزد، آخرین مرحله دوخت این پای‌پوش را تشکیل می‌دهد. کفی چاروق به صورت سنتی از چرم گاومیش یا چرم ساغری ساخته می‌شود. این نوع چرم استحکام بیشتری دارد. شیوه دوخت و مواد به کاررفته در چاروق موجب می‌شود این پای‌پوش در زمستان گرم و در تابستان خنک باشد.
بین چاروق‌های زنانه و مردانه از نظر نوع دوخت و ظاهر تفاوتی وجود ندارد. از این نظر چاروق پای‌پوشی منحصر به فرد به شمار می‌رود. همچنین لنگه‌های راست و چپ نیز از هم متمایز نیستند، این ویژگی به افراد اجازه می‌دهد هر چند وقت یک بار چاروق پای راست و چپ را با هم عوض کنند تا عمر آن‌ها بیشتر شود. چاروق‌های سنتی شمال خراسان با چرم یک‌تکه دوخته می‌شوند و با رنگ قرمز زیبای خود شهرت دارند. این نوع چاروق‌ها با نوکی بالاآمده تولید می‌شوند که آن را به قایقی کوچک شبیه می‌کند!

نشان‌های ملی چاروق
چاروق در سال 2010 میلادی (1389 خورشیدی) با نام استان خراسان شمالی (به شماره 66) و زنجان (به شماره 151) در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. همچنین مهارت چاروق‌دوزی مهاباد در استان آذربایجان غربی با عنوان «مهارت دوخت کاله سنتی شمامه‌بندی» در سال 2024 میلادی و «چاروق‌دوزی» اردبیل در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) در این فهرست درج شد. از آن جا که چاروق بخشی از لباس سنتی برخی اقوام ایرانی محسوب می‌شود، ذیل ثبت این لباس‌ها نیز در فهرست میراث فرهنگی آمده است؛ برای مثال چاروق به عنوان پای‌پوش مردان قزلباش، ذیل ثبت پوشاک سنتی این قوم، در سال 2019 میلادی (1398 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ملی ایران ثبت شد.
Занаяти

سوزن‌دوزی ترکمن، زیبایی غیر قابل توصیف هنری کهن

سوزن‌دوزی ترکمن بیستمین میراث ناملموس ثبت‌شده ایران در فهرست یونسکو به شمار می‌رود؛ هنری که زیبایی آن توصیف‌ناشدنی است.

Share
ایران سرزمینی کهن با تنوع فرهنگی و قومیتی است. همین ویژگی سبب شده فنون و هنرهای فراوانی در طول تاریخ، متناسب با جغرافیا و فرهنگ هر قوم شکل گیرد و تکوین پیدا کند. برخی از این هنرها، در سطح جهانی شهرت پیدا کرده و حتی در فهرست میراث جهانی نیز به ثبت رسیده‌اند. هنر سوزن‌دوزی ترکمن که گاهی «سیاه‌دوزی» یا «ترکمن‌دوزی» نیز نامیده می‌شود، یکی از این هنرها به شمار می‌رود.

پیشینه و اهمیت سوزن‌دوزی ترکمن

کارشناسان عقیده دارند آن چه امروز به عنوان سوزن‌دوزی ترکمن شناخته می‌شود، در دوره سکاها به وجود آمده است. سکاها کوچ‌نشینان ایرانی بودند که در طول تاریخ در سرزمین‌های آسیای میانه، از چین و دریاچه آرال گرفته تا ایران، پراکنده بودند. این قوم از سده هشتم پیش از میلاد تا آغاز عصر مسیحیت در این سرزمین‌ها حضور داشته‌اند.
هنر سوزن‌دوزی در نگاه مردمان ترکمن به اندازه‌ای مهم است که در ادبیات شفاهی این قوم نیز راه یافته است. استان‌های خراسان شمالی و گلستان، به ویژه گنبدکاووس، بندر ترکمن، آق‌قلا، کلاله، گمیشان، مراوه‌تپه و روستاهای اطراف آن مهم‌ترین مناطقی هستند که سوزن‌دوزی ترکمن در آن رواج دارد.

ویژگی‌ها و طرح‌های سوزن‌دوزی ترکمن

ترکمن‌دوزی به صورت لایه‌گذاری و دوخت نخ‌های ابریشمی طبیعی یا مصنوعی ظریف روی لباس‌های ترکمن‌ها اجرا می‌شود. در این هنر، دوخت بر اساس نقوشی ذهنی صورت می‌گیرد. سوزن‌دوزی ترکمن امروزه به صورت عمده روی لباس زنان ترکمن دیده می‌شود، ولی در گذشته کاربردهای بسیار بیشتری داشت و در لباس مردان و کودکان ترکمن، رودوزی بقچه‌ها خصوصا بقچه‌هایی که برای جابجایی جهیزیه به کار می‌رفت، سربند، مچ‌بند، کیف لوازم آرایشی، ملحفه، بالش، روتختی، آویزهای دیواری و حتی پرده‌دوزی نیز به صورت گسترده به کار گرفته می‌شد. اخیرا با افزایش توجه به این هنر، سوزن‌دوزی ترکمن به عنوان یک تزئین مدرن برای استفاده در دکوراسیون داخلی منزل جایگاه پیدا کرده است.
سوزن‌دوزی ترکمن دوختی فشرده و بسیار ریز دارد و در ترکمنی «سانجیم» گفته می‌شود. هنرمند سوزن‌دوز، نقوشی هندسی و قرینه را که زاییده ذهن اوست، روی پارچه پیاده می‌کند. علی‌رغم یکسان بودن شیوه کلی سوزن‌دوزی در بین هر کدام از طوایف ترکمن، در جزئیات و طرح‌ها تفاوت‌هایی بین آن‌ها وجود دارد. در این طرح‌ها می‌توان شکل حیوانات، ابزارهای جنگی و تصاویر الهام‌گرفته‌شده از طبیعت اطراف را نیز مشاهده کرد. این طرح‌های زیبا و ساده، علاوه بر جهان‌بینی مردمان ترکمن، از سلحشوری، سخت‌کوشی و دیگر ویژگی‌های اخلاقی آنان حکایت دارد.
سوزن‌دوزی ترکمن معمولا روی پارچه‌های ابریشمی یا پشمی صورت می‌گیرد. اصلی‌ترین ماده اجرای این هنر، نخ‌های ابریشمی یا پنبه‌ای است، ولی امروزه نخ‌های جدید از جنس اکریلیک نیز از سوی هنرمندان مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده از ابریشم در سوزن‌دوزی از گذشته‌های دور رواج داشته است. این ماده پیش‌تر به روش‌های طبیعی رنگ‌رزی می‌شد ولی امروز استفاده از روش‌ها و مواد طبیعی کمتر مورد توجه است.
رنگ قرمز در میان ترکمن‌ها جایگاهی ویژه دارد و نماد دلاوری و خون‌های ریخته‌شده برای رسیدن به پیروزی و افتخار است. به همین خاطر به صورت سنتی، پارچه زمینه کار قرمزرنگ است، البته رنگ‌های زرشکی، زرد، سفید، نیلی، آبی، نارنجی و سبز که برای دوخت لباس‌های ترکمنی کاربرد دارد، به عنوان زمینه سوزن‌دوزی مورد استفاده قرار می‌گیرد. 
لباس‌های ترکمنی از نظر دوخت و برش، بسیار ساده هستند، ولی تزئینات مفصلی، عمدتا به صورت سوزن‌دوزی، توسط زنان ترکمن روی آن‌ها اجرا می‌شود، به شکلی که ممکن است رنگ زمینه در بخش‌هایی از لباس، زیر این تزئینات ناپدید شود. این تزئینات در حاشیه لباس، یقه، لبه آستین یا میانه لباس پیاده می‌شود. رنگ‌های روشن و متفاوتی که ممکن است با زمینه کار هارمونی یا تضاد ایجاد کنند، زیبایی سوزن‌دوزی ترکمنی را غیر قابل توصیف کرده‌اند.

ثبت ملی و جهانی هنر سوزن‌دوزی ترکمن

هنر سوزن‌دوزی ترکمن به عنوان بیستمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس ایران در هفدهمین نشست کمیته بین‌المللی میراث فرهنگی یونسکو در سال 2022 میلادی (1401 خورشیدی) که در رباط مراکش برگزار شد، به صورت مشترک با کشور ترکمنستان به ثبت رسید. این فن پیش از این نیز به عنوان میراث ناملموس ملی در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) به نام استان گلستان در فهرست آثار ملی ثبت شده بود.
Занаяти

رنگ‌ها و طرح‌های اصیل و بی‌نظیر قالی نهاوند

قالی نهاوند به دلیل استفاده از طرح‌هایی بی‌نظیر و رنگ‌هایی خاص و منحصر به فرد شهرت دارد.

Share
جایگاه و اهمیت هنر قالی یا فرشبافی، در میان ایرانیان بسیار رفیع است، به طوری که در جای‌جای ایران، متناسب با ذوق و فرهنگ و جغرافیای خاص آن، فنون و طرح‌های مختلفی در بافت قالی شکل گرفته است. قالی ایرانی با همین ویژگی، به یکی از متنوع‌ترین صنایع دستی ایران تبدیل شده است. از جمله مناطقی که قالی‌بافی در آن شکل و شیوه‌ای خاص دارد، نهاوند است. 

نهاوند در کجا قرار دارد؟

شهرستان نهاوند در جنوب غربی استان همدان و در همسایگی شهرستان‌های ملایر، تویسرکان، کرمانشاه و بروجرد قرار دارد. با توجه به این که اقتصاد سنتی این شهرستان مبتنی بر کشاورزی و دامداری است، مردم آن از دیرباز به هنرهایی همچون پشم‌ریسی، رنگ‌رزی سنتی و قالیبافی اشتغال داشته‌اند.
در حال حاضر در نهاوند بافته‌های داری همچون قالی و گلیم، رتبه نخست صنایع دستی را در اختیار دارند. ساخت ساز سنتی به دلیل وجود چوب مناسب، در کنار گیوه‌بافی که محصولات آن در میان اهالی استان لرستان طرفداران بسیاری دارد، دیگر صنایع دستی این شهرستان محسوب می‌شوند.

ویژگی‌های قالی نهاوند

مروری بر تاریخچه شهرستان نهاوند، قدمت هنر قالیبافی در این منطقه را تایید می‌کند. از گذشته‌های دور بانوان نهاوندی در کنار دیگر فعالیت‌های روزمره خود، به قالیبافی هم اشتغال داشته‌اند. قالی نهاوند در گذشته در منازل خودِ مردم منطقه مورد استفاده قرار می‌گرفت. زمانی که نوعروسان به خانه بخت می‌رفتند، این قالی یکی از اصلی‌ترین اجزای جهیزیه آنان بود.
قالی نهاوند امروزه بیشتر در روستاها بافته می‌شود و معروف‌ترین طرح آن به «سه گل» یا «سه کله» شهرت دارد که در چهار طرف قالی بافته می‌شود. روستاهای «اُشوند» در شرق و «زراوین» در جنوب نهاوند، از جمله مهم‌ترین مراکز تولید قالی با این نقوش هستند. «گل و بته»، «پَر طاووسی»، «دسته گلی» و گل‌های خوشه‌ای افشان در گلدان، از جمله دیگر نقوشی هستند که در قالی نهاوند مشاهده می‌شوند. در مجموع نقوش قالی نهاوند را می‌توان درشت‌بافت و روستایی‌بافت توصیف کرد. نهاوند به دلیل نزدیکی به مراکز تولید فرش دستبافت همچون همدان، اراک و قم، از طرح‌های مورد استفاده در آن تاثیر پذیرفته، ولی اصالت و یکتایی خود را از دست نداده است، به شکلی که بافته‌های این منطقه به راحتی از بافته‌های مناطق مجاور قابل تمایز است.
رنگ‌های مخصوصی نیز در قالی نهاوند به کار می‌رود: نوعی قهوه‌ای که به «شتری» معروف است، رنگی بژمانند که به «چهره‌ای» شناخته می‌شود و انواع رنگ قرمز که به «دوغی»، «لاکی قرمزدونه»، «لاکی روناسی»، «لاکی گل‌خاری» و... خوانده می‌شوند. در میان انواع رنگ‌ها، قرمز نمود بیشتری در قالی نهاوند دارد، ولی استفاده از رنگ‌های تند مثل آبی سیر و روشن، زرد و گاهی سبز و نارنجی، به آن جلوه‌ای خاص می‌بخشد. رنگ زمینه بیشتر قالی‌های بافته‌شده در نهاوند قرمز است، ولی از آبی نیز به عنوان رنگ زمینه بهره گرفته می‌شود.

ابزارهای بافت قالی
ابزار اصلی بافت قالی «دار» نام دارد. دار در دو نوع افقی و عمودی به کار می‌رود که نوع افقی را بیشتر عشایر و کوچ‌نشینان مورد استفاده قرار می‌دهند. دارهای عمودی از جنس فلز یا چوب ساخته و برای پایداری بیشتر به دیوار یا ستون تکیه داده می‌شوند. در نهاوند همین نوع دار برای بافت قالی رواج دارد. ابزارهای دیگری مانند قیچی و شانه (دفتین) نیز در قالی‌بافی به کار می‌رود. دفتین برای کوبیدن پودها و منظم کردن آن مورد استفاده قرار می‌گیرد.
مهارت بافت قالی نهاوند از گذشته‌ها به صورت سینه‌به‌سینه منتقل می‌شد ولی امروز آموزشگاه‌هایی برای آموزش این مهارت و به‌کارگیری فنون روز برای بازاریابی و فروش محصولات تاسیس شده‌اند. علاوه بر این در حال حاضر شرکت‌هایی به صورت تخصصی بر بافت و فروش این محصول متمرکز هستند. این تحولات سبب شده در یکی دو دهه اخیر صادرات فرش نهاوند رونق بهتری پیدا کند.

ثبت ملی قالی نهاوند
تعدد صنعتگران و قالیبافان، مواد اولیه موجود در منطقه و نقوش خاص قالی نهاوند، موجب شد پرونده ثبت این قالی تشکیل شود و در نهایت در اواخر سال 2019 میلادی (1398 خورشیدی) به ثبت ملی برسد.
Занаяти

رفوگری سنتی پارچه در ایران، هنری دقیق و ضروری

رفوگری پارچه فن ترمیم پارچه است، به شکلی که پارچه پس از ترمیم به حالت اولیه بازگردد و هیچ اثری از کار رفوگر بر جای نماند.

Share
رفوگری سنتی پارچه، فنی برای ترمیم پارچه با ایجاد تار و پودهای جایگزین است که ترجیحا با استفاده از نخ تار و پود خودِ پارچه و مطابق با بافت آن صورت می‌گیرد تا پس از پایان عملیات رفو، محل ترمیم قابل تشخیص نباشد. از حدود 100 سال پیش با پیشرفت فن پارچه‌بافی و وفور این محصول در جوامع مختلف، امکان جایگزینی پارچه‌های آسیب‌دیده با پارچه‌های نو به راحتی فراهم شد. بدین ترتیب رفوگری پارچه اهمیت خود را از دست داد و مورد بی‌توجهی قرار گرفت. علی‌رغم این شرایط، فعالیت‌ها برای مدون کردن این حرفه ارزشمند، از چند سال پیش در ایران آغاز شده و به ثبت ملی این هنر انجامیده است.

پیشینه رفوگری سنتی پارچه در ایران

هنر رفوگری سنتی پارچه در ایران قدمتی بسیار زیاد دارد، به طوری که برخی کارشناسان پیشینه آن را به بیش از هزار سال می‌رسانند. به نظر می‌رسد همزمان با دستیابی انسان به فن تولید پارچه، هنر رفوگری نیز حیات خود را آغاز کرده باشد. در صورت صحت این گزاره، رفوگری پارچه در هزاره‌های پیش از میلاد سابقه داشته است. البته ویژگی‌های موادی که پارچه با آن بافته می‌شود، امکان ماندگاری پارچه در زمان‌های طولانی به اندازه چند قرن را از بین می‌برد. از این رو از گذشته‌های دور، تعداد کمی پارچه به دست ما رسیده که آن‌ها هم در برخی موزه‌های خاص جهان نگهداری می‌شوند و مطالعه آن‌ها از دسترس همگان خارج است. بدین ترتیب یافتن نمونه‌های تاریخی برای مطالعه پیشینه رفوگری بسیار دشوار به نظر می‌رسد. با این حال در متون کهن ادبیات پارسی، اشاراتی به رفوگری پارچه یا ابزارهای مورد استفاده در آن صورت گرفته که نشان می‌دهد از قرن‌ها پیش، این هنر در میان ایرانیان رواج داشته است. ادیبان و شعرای مختلفی در گستره جغرافیای ایران، در سده‌های مختلف درباره رفوگری و پارچه‌بافی سخن گفته‌اند که نشان می‌دهد این فن علاوه بر گستردگی جغرافیایی، از مانایی تاریخی قابل توجهی نیز برخوردار بوده است. از مهم‌ترین منابع درباره فن رفوگری، «دیوان البسه» است که «خواجه نظام‌الدین محمود قاری» آن را در سده‌های هشتم و نهم هجری قمری (قرن چهاردهم میلادی) نگاشته است. وی در این کتابِ تخصصی، به صورت مستقیم به فن رفوگری اشاره می‌کند.
ایرانیان از گذشته‌های دور در پارچه‌بافی زبانزد بوده‌اند و پارچه‌هایی مرغوب تولید می‌کردند. گستردگی هنر پارچه‌بافی در ایران، احتمالا یکی از عواملی است که رفوگری و ترمیم پارچه را نیز تقویت کرده و به رشد آن انجامیده است. تا همین چند دهه پیش، در سراسر ایران، هنرمندان رفوگر به این پیشه مشغول بوده‌اند و این هنر را  به صورت سینه‌به‌سینه به شاگردان خود منتقل می‌کردند، اما امروز آموزش و فراگیری این فن به آموزش‌های خصوصی در آموزشگاه‌های هنری منحصر شده است.

کاربردها و ابزار

مهم‌ترین کاربرد رفوگری سنتی پارچه، مرمت پارچه‌های قدیمی است که برخی از آن‌ها دارای ارزش تاریخی به شمار می‌روند. همچنین پارچه‌هایی که به عنوان زمینه اجرای برخی کارهای هنری، همچون نقاشی، سوزن‌دوزی یا مشابه آن به کار رفته‌اند، به وسیله این فن قابل محافظت هستند.
در رفوگری سنتی پارچه از ابزارهای معمولی همچون سوزن، قیچی و انگشتانه استفاده می‌شود. هنرمند در این فن با نهایت دقت، نسوج پارچه را به نحوی مرتب می‌کند که آثار پارگی یا خوردگی پارچه از میان برود. در این کار از انواع فنون دوخت استفاده می‌شود تا کار رفوگر در محصول نهایی کمترین نمود را داشته باشد.
یک هنرمند رفوگر باید شناخت مناسبی نسبت به شیوه‌های بافت پارچه داشته باشد و جنس پارچه‌های مختلف را از هم بازشناسد. معمولا در گذشته رفوگران، پارچه‌بافان باتجربه‌ای بودند که تجربه خود در پارچه‌بافی را در رفوگری به کار می‌گرفتند. از آن جا که رفوگری پارچه، خود یک هنر مجزا و ارزشمند است، پارچه‌های ارزشمند تاریخی که عمل رفوگری روی آن‌ها صورت می‌گیرد، ارزش و اهمیتی مضاعف پیدا می‌کنند.

ثبت ملی رفوگری سنتی پارچه

فن رفوگری سنتی پارچه در ایران در سال 2018 میلادی (1397 خورشیدی) با گستره ملی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. ثبت این فن موجب شد اقداماتی برای احیای هنر رفوگری سنتی پارچه و آموزش هنرجویان صورت گیرد.
Занаяти

تاریخچه و کاربردهای قملکار نقاشی، هنری اصیل در شهر اصفهان

قلمکار نقاشی فنی کهن برای تولید پارچه‌های نفیس است.

Share
قلمکاری از دو بخش «قلم» و «کاری» تشکیل شده و همان طور که از این دو واژه بر می‌آید هنری است که در آن با استفاده از قلم، کارهایی انجام می‌شود و نقش‌هایی به وجود می‌آید. اگر به هر نحوی در قلمکاری از مهرهای چوبی استفاده شود، یک هنر تلفیقی به نام «قلمکاری نقاشی» زاده می‌شود که در آن هنر «چیت‌سازی» نیز به خدمت گرفته شده است. چیت‌سازی که سفره‌های سنتی اصفهان یکی از زیباترین و مشهورترین محصولات آن به شمار می‌آید، فنی است که در آن با مهرهای چوبی، نقوشی بر روی پارچه‌هایی از جنس کرباس، کتان و پنبه ایجاد می‌شود. بدین ترتیب میان قلمکاری، قلمکار نقاشی و چیت‌سازی تفاوت‌هایی وجود دارد که به خاطر میزان استفاده از قالب برای چاپ طرح‌ها ایجاد می‌شود.

تاریخچه قلمکاری نقاشی

برای قلمکاری به طور دقیق نمی‌توان تاریخچه و پیشینه‌ای تعیین کرد، ولی بر اساس منابع تاریخی، منقش کردن پارچه قدمتی در حدود دو هزار سال دارد. این فن در کشورهایی همچون اندونزی، هند، مصر و چین رواج داشته است.
شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد در ایران نقوش چاپی در دوره ساسانیان (قرن سوم تا هفتم میلادی) به صورت گسترده به کار گرفته می‌شد. سه قالب سنگی، قدیمی‌ترین ابزارهای مربوط به این فن در ایران هستند که به همراه چند شیء سفالی دیگر در حفاری‌های نیشابور به دست آمده‌اند. این قالب‌ها به سده‌های چهارم و پنجم هجری قمری (حوالی قرن یازدهم میلادی) مربوطند. به عقیده کارشناسان، از دوره ایلخانان (1256 تا 1356 میلادی) هنر قلمکاری در ایران مرسوم بوده است. در این دوره خوانین مغول از قلمکاری و هنرمندان قلمکار حمایت می‌کردند. البته قدیمی‌ترین نمونه‌هایی که امروز در دسترس است به دوره غزنویان (977 تا 1187 میلادی) مربوط می‌شود. از این رو می‌توان گستردگی هنر قلمکاری را به پیش از دوره ایلخانان نیز تسری داد. با این وجود نقاشی قملکار نسبت به خودِ قلمکاری جدیدتر است و در دوره تیموریان (1370 تا 1506 میلادی) رواج یافته است. اوج این هنر را باید به دوره صفویه (1501 تا 1736 میلادی) و پایتخت شدن اصفهان نسبت داد. در این دوره اصفهان در تولید پارچه‌های قلمکار سرآمد ایران بود. توجه درباریان و تاجران به پارچه‌های اکلیلی و زرنگار به عنوان ماده اولیه مورد استفاده در تولید لباس‌های فاخر، مهم‌ترین عامل رشد تولید پارچه‌های قلمکار در این دوره بود. این هنر تا اواسط دوره قاجار (قرن نوزدهم) رونق خود را حفظ کرد و پس از آن با افول نسبی همراه شد.

قلمکار نقاشی در دوره معاصر

مردم عادی در طول تاریخ از محصولات قلمکار استفاده می‌کردند، ولی هزینه بالای تهیه این نوع پارچه امکان استفاده گسترده و عمومی آن را سلب می‌کرد. از این رو فنونی برای کاهش هزینه تولید پارچه و بالا بردن سرعت تولید آن ابداع شد. در ابتدا تلفیقی از هنر چیت‌سازی و قلمکاری شکل گرفت که در آن تکنیک چاپی برای تولید محصولات استفاده می‌شد، ولی به تدریج، استفاده انحصاری از مهر برای چاپ روی پارچه گسترده شد، روشی که بسیار ساده‌تر و سریع‌تر بود. امروزه به صورت گسترده مهرهای چوبی و پلاستیکی برای ایجاد نقوشی روی پارچه به کار می‌رود و برای عامه مردم به عنوان قلمکار نقاشی معرفی می‌شود.
هنر قلمکار اصیل در مقایسه با قلمکار چاپی و چیت‌سازی دشوارتر است و محصولات آن به دلیل قیمت بالا، مزیت رقابتی ندارند. از این رو اساتید حاضر در این رشته بسیار اندک هستند و هنر اصیل قلمکار سنتی ایران یکی از هنرهای در خطر محسوب می‌شود.

ویژگی‌های قلمکار نقاشی

در این رشته صنایع دستی، طرح‌هایی همچون نقوش حیوانات و طبیعت، مینیاتور، گل و بته، اسلیمی، خطاطی و طرح‌های مذهبی روی پارچه پیاده می‌شود. از آن جا که پارچه‌های نخی قابلیت بهتری برای جذب رنگ دارند، در قلمکار نقاشی و چیت‌سازی، کمتر از پارچه‌های پشمی استفاده می‌شود. رنگ‌های مورد استفاده در این هنر منشا گیاهی، حیوانی یا معدنی دارد. جنس قالب‌هایی که در این رشته برای طرح‌انداختن روی پارچه استفاده می‌شود از چوب گردو، گلابی و زالزالک است. امروزه پارچه‌های قلمکار عمدتا به عنوان رومیزی، روتختی، سفره و سجاده به کار می‌رود.

ثبت ملی قلمکار نقاشی

پرونده‌ای برای ثبت قلمکار نقاشی در میراث ناملموس ملی ایران تهیه و در سال 2009 میلادی (1388 خورشیدی) با شماره 65 ثبت شد. همچنین نام چاپ قلمکار یا چیت‌سازی در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) با شماره 770 در فهرست میراث ناملموس ایران درج شد. بومی و اصیل بودن، برخورداری از پیشینه تاریخی و فعالیت اساتید و کارگاه‌های تولیدی از جمله عواملی است که موجب شد این فنون در فهرست میراث ناملموس ملی به ثبت برسند.
Занаяти

قالیبافی نایین، تحفه‌ای رنگارنگ از مردم سختکوش کویر

هنر قالیبافی نایین، برخاسته از فرهنگ، جغرافیا و تاریخ مردم این شهر است.

Share
فرشبافی هنری کهن است که از گذشته‌های دور با نام ایران گره‌ خورده است، به طوری که می‌توان آن را یکی از مظاهر تمدن این سرزمین دانست. دستان هنرمند فرشبافان ایرانی، در طول تاریخ خالق هزاران نقش و اعجاز بوده‌اند. نقش‌های فرش ایرانی از احساس و جان هنرمند و بافنده سرچشمه می‌گیرد... و هنرمندان ایرانی چه متواضعند که اثر هنری خود را روی زمین پهن می‌کنند تا همگان بر آن قدم بگذارند و در یک سرزمین جادویی هزار رنگ به گردش بپردازند!
در سراسر ایران هنرمندان شیوه‌ها و طرح‌هایی را که با فرهنگ و تاریخ‌شان هم‌خوانی داشته است برای استفاده در فرش خود برگزیده‌اند و پرورش داده‌اند. امروز در هر گوشه ایران، شکلی خاص و منحصر به فرد از فرشبافی وجود دارد که روایتگر فرهنگ خاص همان منطقه است. فرش نایین با هویت مستقل خود، یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع فرش ایرانی محسوب می‌شود.

نایین در کجا قرار دارد؟

نایین وسیع‌ترین شهرستان استان اصفهان است که در شرق آن قرار دارد. نایین آب و هوایی کویری دارد و بارش باران در آن کم است. مردم نایین با گویش‌هایی نزدیک به مردم مناطق مرکزی ایران صحبت می‌کنند. از نظر قدمت، پیشینه سکونت در نایین را به چهار هزار سال پیش مربوط می‌دانند. به عقیده برخی مورخان نایین در دوره هخامنشیان (هزاره اول پیش از میلاد) از جمله ولایت‌های پنج‌گانه فارس بوده است. وجود مسجد جامع نایین که به قرن نهم میلادی (قرن سوم هجری قمری) باز می‌گردد و از قدیمی‌ترین مساجد پابرجای ایران به شمار می‌رود، نشان‌گر قدمت مثال‌زدنی این شهر است.
با وجود خشکی و کمبود آب، اقتصاد نایین به مدد شبکه قنات‌ها از دیرباز بر کشاورزی استوار بوده است. در سال‌های اخیر کمبود آب، کشاورزی در این منطقه را با محدودیت‌های فراوان روبرو کرده است، از این رو کشاورزان به کشت گیاهان مستعد مناطق کویری و کم‌آب‌بر نظیر پسته و انار روی آورده‌اند. در شرایطی که کشاورزی نایین دچار افول شده، عبابافی و قالیبافی به عنوان دو رشته مهم در صنایع دستی این شهرستان، بیش از پیش مورد توجه مردم قرار گرفته‌اند.

ویژگی‌ها و تاریخچه فرش نایین

فرشبافی در نایین، پیشه‌ای کهن است. حداقل از سال 1917 میلادی (1296 خورشیدی) که مرحوم میرزا محمدباقر بقایی نایینی داری قالی را در این شهر بر پا کرد، تاریخی مدون از این هنر در دسترس است. میرزا محمدباقر دانشمندی وارسته بود و در نزد مردم نایین جایگاهی والا داشت. بعدها با شکل‌گیری کارگاه‌های قالیبافی، این هنر گسترش بیشتری پیدا کرد تا امروز به عنوان یکی از هنرهای دستی اصلی شهر نایین شناخته شود.
برای برپا کردن دار قالی، ابتدا مرحله چله‌دوانی صورت می‌گیرد. چله‌دوانی کاری دقیق و تخصصی است و در نایین استادکارانی به این حرفه مشغولند. چله‌ها روی دار قالی نصب می‌شوند و شمار آن‌ها متناسب با عرض قالی، توسط استادکار چله‌کش تعیین می‌شود. سپس بافندگان عملیات بافت فرش را آغاز می‌کنند. فرش نایین معمولا به صورت سنتی در منازل بافندگان و با دارهای تکی بافته می‌شود. در سال‌های اخیر کارگاه‌های قالیبافی که در آن چندین دار قالی به صورت همزمان بر پا شده و بافندگان مختلف در آن حضور می‌یابند، رواج پیدا کرده است.
در نایین سه نوع فرش 50 رج، 60 رج و 80 رج بافته می‌شود. نایینی‌ها این فرش‌ها را در اصطلاح خود، به ترتیب 9 لا، شش لا و چهار لا می‌نامند. این نام‌گذاری به نخ‌های مصرفی در چله بستگی دارد. هر چقدر تعداد «لا»های چله کمتر باشد، ظرافت و مرغوبیت آن بیشتر است. در نایین بیشتر چله‌ها با نخ به وجود می‌آید، ولی در بافت برخی از آن‌ها ابریشم نیز کاربرد دارد. معمولا فرش‌های نایین در اندازه‌های «ذرع و نیم»، «ذرع و چارک»، «قالیچه»، «پرده‌ای»، «دو در سه (متر)»، «دو و نیم، سه و نیم (متر)» و «سه در چهار (متر)» بافته می‌شود. همچنین بافندگان فرش‌هایی دایره‌ای‌شکل از قطر 40 تا 500 سانتی‌متر می‌بافند.
استفاده از رنگ‌های گیاهی و نخ‌های ظریف چهار لا و شش‌لا، از جمله ویژگی‌های متمایزکننده فرش نایین است. به صورت سنتی رنگ‌هایی آرام و متناسب با اقلیم کویری منطقه در بافت فرش نایین غالب شده است. لچک‌ترنج، اسلیمی، افشان و درختی مهم‌ترین طرح‌های مورد استفاده در فرش نایین هستند.
Занаяти

چاقوی مهریز و روزگار پر محنت آن

چاقوی مهریز از نظر استحکام و کارآیی زبانزد است، ولی در زمان حاضر که چاقوهای صنعتی بازار را تسخیر کرده‌اند، از رونق افتاده است.

Share
مهریز یکی از شهرهای استان یزد به شمار می‌آید؛ شهری که به عنوان یک باغ‌شهر شهرت پیدا کرده است. این شهر در جنوب استان یزد واقع است و به خاطر طبیعت کویری‌اش، شکل خاصی از معماری در ساخت خانه‌هایش دیده می‌شود: خانه‌ها دیوارهایی بلند دارند و در خلاف جهت تابش خورشید ساخته شده‌اند. بادگیر، سردابه، دیوارهای قطور و سقف‌های نیم‌گنبد، از دیگر ویژگی‌های خانه‌های این منطقه است. مهریز علاوه بر ویژگی‌های طبیعی و تاریخی، به خاطر این معماری خاص شهرت دارد، ولی جاذبه‌های آن به این موارد منحصر نیست، زیرا صنایع دستی این شهر نیز اصیل و بسیار چشم‌گیر است. چاقوسازی یکی از صنایع دستی سرآمدِ مهریز محسوب می‌شود؛ هنرصنعتی که محصولات آن بسیار بادوام و پرطرفدار است.

چاقوسازی مهریز، پیشینه و ویژگی‌ها
مردم مهریز معتقدند سابقه هنر چاقوسازی این شهر به دوران پیش از اسلام باز می‌گردد. این گفته با توجه به برخی شواهد، از سوی شماری از کارشناسان مورد تایید قرار گرفته است. جایگاه چاقوسازی در مهریز به شکلی است که به صورت سنتی، چاقوسازان شهر مورد احترام مردم هستند. امروزه غلبه چاقوهای صنعتی در بازار، توجه به هنر سنتی چاقوسازی را کم کرده و چاقوی مهریز را از رونق انداخته است، هر چند هنوز هم استادکارانی در این شهر مشغول فعالیتند و چاقوهایی می‌سازند که علاوه بر کارآیی و دوام، یک اثر هنری به شمار می‌روند.

محصولات و روش ساخت چاقوی مهریز
هنرمندان چاقوساز مهریز، محصولات خود را در انواع جیبی، قصابی و کارد (آشپزخانه) تولید می‌کنند. برای تولید چاقو از مواد اولیه‌ای نظیر ورقه فولادی، مواد سوختی و میله آهنی استفاده می‌شود. چاقوسازان مهریزی همچون گذشته از ابزار سنتی مانند چکش و سندان، انبردست، مته، کمانه و سوهان برای تولید چاقو بهره می‌گیرند.
برای ساخت چاقو، ابتدا تیغه آن تولید می‌شود. در گذشته که وسایل الکتریکی برش ورقه‌های فولادی وجود نداشت، ورقه را ابتدا به خوبی حرارت می‌دادند و زمانی که کاملا گداخته می‌شد، می‌بریدند. این روش سنتی هنوز هم در برخی کارگاه‌های مهریز اجرا می‌شود. ورقه‌های تکه‌تکه‌شده پس از برش، باید با چکش ضربه بخورند تا شکلی مناسب به خود بگیرند. استادکار چاقوساز ممکن است برای شکل‌دهی مناسب ورقه، چندین بار آن را به کوره وارد و گداخته کند. این کار علی‌رغم دشواری‌اش، موجب استحکام بیشتر تیغه می‌شود. کوبیدن تیغه نیازمند دقت و مهارت است، زیرا در صورتی که بخشی از آن بیش از اندازه کوبیده شود، دچار پیچش خواهد شد و از بین خواهد رفت.
چاقوسازان مهریز نام خود را به عنوان امضای کار، روی تیغه حک می‌کنند. این کار نوعی تضمین کیفیت و خدمات پس از فروش نیز هست، زیرا اگر ایرادی در ساخت چاقو وجود داشته باشد، خریدار می‌تواند به چاقوساز مراجعه کند. پس از شکل‌دهی تیغه، چند مرحله برای پرداخت، تیز کردن و انجام تزئینات روی چاقو انجام می‌شود. چاقوسازان مهریز دریافته‌اند که اگر تیغه گداخته را درون ظرف روغن فرو کنند، استحکام و نرمی آن بیشتر می‌شود. به همین دلیل تیغه را چند بار حرارت می‌دهند، بلافاصله در روغن فرو می‌کنند و پس از 30 ثانیه آن را از ظرف روغن خارج می‌کنند و سمباده می‌کشند تا زوایدش برطرف شود. زمانی که تیغه هنگام حرارت‌دهی به رنگ بنفش پررنگ درآید، انعطاف لازم در آن به وجود آمده و مرحله تیز کردن شروع می‌شود. امروزه تیز کردن با دستگاه برقی انجام می‌شود، ولی در گذشته استادکاران سنگ‌های مخصوصی داشتند که تیغه را به آن می‌کشیدند. تیز کردن مناسب چاقو نیز به مهارت زیادی نیازمند است، زیرا اگر تیغه بیش از حد تیز شود، نازک و شکننده می‌شود و چاقو کارآیی خود را از دست می‌دهد.
واپسین مرحله ساخت چاقو، متصل کردن دسته و تیغه است. دسته چاقوهای مهریز چوبی یا فلزی است. دسته چاقو‌های تاشو را از فلز می‌سازند. دسته به شکلی ساخته می‌شود که به خوبی در دست انسان جا بگیرد. یک استادکار ماهر می‌تواند روزانه پنج یا شش چاقو تولید کند.

ثبت ملی چاقوسازی مهریز
پرونده «فن و هنر چاقوسازی مهریز» در سال 2013 میلادی (1391 خورشیدی) با شماره 1045 در فهرست آثار ناملموس ملی ایران ثبت شد.

Занаяти

ابریشم سنتی ایران و ویژگی‌های منحصر به فرد آن

شیوه سنتی تولید ابریشم در ایران و تبدیل آن به محصول نهایی، به عنوان میراث ناملموس ملی به ثبت رسیده است.

Share

ابریشم، الیافی طبیعی و پروتئینی است که می‌توان پس از چند مرحله فرآوری، آن را در تولید پارچه به کار برد. پارچه‌های ابریشمی بسیار نرم و بادوام هستند و نسبت به سایر انواع پارچه، قیمت بالاتری دارند. در روزگاری نه چندان دور، ایران یکی از مراکز اصلی پرورش کرم ابریشم و تولید پارچه‌های ابریشمین بود. این صنعت هنوز هم در بخش‌هایی از ایران دنبال می‌شود و برخی محصولات آن، مانند قالی ابریشم، شهرتی جهانی دارد.

صنعت ابریشم و قدمت آن
مورخان چینی‌ها را نخستین کسانی می‌دانند که به شیوه استحصال ابریشم وقوف پیدا کردند. به عقیده آنان، بیش از چهار هزار سال پیش در چین نخ و پارچه‌های ابریشمی تولید شده است. در ایران نیز سابقه تولید محصولات ابریشمی بسیار زیاد است. برخی معتقدند پیش از میلاد مسیح، ایران مرکز مهمی در تولید ابریشم بوده است. در دوره‌های بعد نیز تولید ابریشم در ایران رونق زیادی داشته است، به طوری که سفرنامه‌نویسان اروپایی که در قرون وسطی به ایران سفر کرده‌اند، صنعت ابریشم ایران را مورد اشاره قرار داده‌اند. در هر حال ابریشم ایران از گذشته‌های دور آوازه‌ای جهانی دارد. صنعت‌گران ایران ابریشمی با خلوص بالا تولید می‌کنند که در مقایسه با نمونه‌هایی که در سایر نقاط جهان تولید می‌شود، مرغوب‌تر است.

شیوه سنتی تولید ابریشم در ایران
در ایران پرورش کرم ابریشم عمدتا در شمال کشور انجام می‌شود. کشاورزانی که در مزارع خود درخت توت دارند، در کنار توتستان‌شان سازه‌ای به نام «تلنبار» می‌سازند که معمولا مساحتی بین 10 تا 30 متر مربع دارد. تلنبار بین 1.5 تا 2.5 متر از زمین ارتفاع دارد و در آن کرم‌های ابریشم با برگ توت تغذیه می‌شوند تا به شرایط مناسب برای ابریشم‌کشی برسند. تخم‌های کرم ابریشم پیش از انتقال به تلمبار، مدتی در جعبه‌های چوبی، در فضایی تاریک و مرطوب نگهداری می‌شوند. زمانی که تخم به کرم تبدیل شد، به تلمبار منتقل می‌شود و حدود 40 روز در آن جا می‌ماند تا به پیله تبدیل شود. پس از این که کرم‌ها به دور خود پیله تنیدند، باید در مدتی کوتاه از برگ‌های توت جدا شوند. اگر در این مرحله تعللی رخ دهد، کرم با سوراخ کردن پیله، موجب از بین رفتن آن خواهد شد. بعد از جداسازی پیله از برگ و پیش از ارسال آن برای ابریشم‌کشی، باید پیله‌ها را حرارت داد تا داخل آن خشک شود. در گذشته پیله‌ها را چند ساعت در آب می‌جوشاندند، ولی امروزه کار خشک‌کردن پیله‌ها در سکوهایی که برای برنج‌کوبی کاربرد دارد و حرارت زیادی تولید می‌کند، انجام می‌گیرد.
پیله‌های آماده‌شده در بسته‌هایی بزرگ برای ابریشم‌کشی ارسال می‌شوند. ابریشم‌کشی در کارگاه‌های کوچک خانگی انجام می‌شود و سازه‌ها و ابزارهای صنعتی در آن دخالت ندارد. پس از ابریشم‌کشی، مرحله کلیاب‌کشی صورت می‌گیرد. کلیاب گیاهی است که در استان‌های یزد، کرمان و قم می‌روید. از آن جا که الیاف ابریشم پس از ابریشم‌کشی به هم چسبیده‌اند و ناخالصی دارند، از کلیاب برای پالایش آن استفاده می‌کنند. در گذشته کلیاب را در گودالی آتش می‌زدند و خاکسترش را 24 ساعت می‌جوشاندند تا به طور کامل در آب حل شود. سپس نخ ابریشم را در این محلول می‌ریختند تا تمیز شود. نخ ابریشم پس از کلیاب‌کشی کرم‌رنگ است. معمولا در بازار، مصرف‌کنندگان به استفاده از نخ سفید یا رنگ‌شده تمایل دارند، از این رو پس از کلیاب‌کشی مرحله‌ای برای سفید کردن الیاف انجام می‌شود. (ابریشم را در صورتی می‌توان رنگرزی کرد که قبلا سفید شده باشد.) در قدیم طی مراحلی دشوار، از محصولات گیاهی برای سفیدکردن ابریشم استفاده می‌شد، ولی امروز این کار با استفاده از مواد شیمیایی صورت می‌گیرد. از آن جا که در کلیاب‌کشی تا 25 درصد از وزن ابریشم کم می‌شود، موادی مانند آهن، قلع و آلومینیوم به آن اضافه می‌شود تا هم براق‌تر شود و هم وزن آن افزایش یابد.
پس از این مراحل، الیاف برای تبدیل شدن به پارچه‌ای به نام «شَعر» به کار می‌رود. اگر بخواهند ابریشم را در تولید فرش به کار ببرند، باید مرحله رنگرزی روی آن صورت گیرد. رنگرزی سنتی نیز بسیار طاقت‌فرسا و دقیق است. پس از رنگرزی، الیاف به عنوان مواد خام فرش ابریشم مورد استفاده قرار می‌گیرد.


ثبت ملی صنعت ابریشم ایران
فناوری‌های سنتی یکی از مهم‌ترین زیرمجموعه‌های میراث ناملموس محسوب می‌شود. در صنعت ابریشم ایران پنج استان طی مراحل مختلف زنجیره تولید محصولات ابریشمی دخیل هستند:
•    گیلان (شهرهای فومن، آستانه اشرفیه و لنگرود) به عنوان مرکز اصلی نوغان‌داری و پرورش کرم ابریشم،
•    خراسان رضوی (شهر بایگ در شهرستان تربت حیدریه) به عنوان مرکز اصلی ابریشم‌کِشی،
•    اصفهان (شهر کاشان) به عنوان مرکز اصلی کلیاب‌کشی و شَعربافی،
•    قم به عنوان مرکز اصلی رنگرزی ابریشم،
•    آذربایجان شرقی (تبریز) به عنوان مرکز اصلی فرشبافی ابریشم.
بدین ترتیب پرونده صنعت بومی ابریشم ایران با نام این پنج استان در سال 2017 میلادی (1396 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ایران به ثبت رسید.

Занаяти

زنگوله‌سازی سرایان، مهارتی دقیق و خوش‌آوا!

سرایان یکی از مناطق شرقی ایران است و زنگوله‌سازی به عنوان یکی از صنایع دستی بومی آن به شمار می‌آید.

Share
خراسان جنوبی به مرکزیت شهر بیرجند، در شرق ایران واقع است و 11 شهرستان ذیل آن قرار دارند. شهرستان سرایان یکی از این شهرستان‌های یازده‌گانه است که در شمال غرب خراسان جنوبی قرار گرفته است. سرایان در سال 2005 میلادی (1384 خورشیدی) از شهرستان فردوس منفک شد. شهر سرایان، مرکز این شهرستان با مشهد 411 کیلومتر و با بیرجند 162 کیلومتر فاصله دارد. سرایان به جز زعفران بسیار باکیفیت، آب‌انبارهایی قدیمی دارد که هنوز هم مورد استفاده هستند.

صنایع دستی در خراسان جنوبی
مانند تمام صنایع سنتی، صنایع دستی خراسان جنوبی نیز در طول تاریخ با طبیعت و جغرافیای منطقه هم‌خوانی پیدا کرده و بر اساس نوع نیازهای مردم گسترش یافته است. اشتغال به این صنایع در کنار کشاورزی و دامداری که شغل اولیه بسیاری از مردمان خراسان جنوبی است، به معیشت آنان کمک کرده و عاملی برای گذران اوقات فراغت بوده است. بر اساس آمارهای موجود، از حدود 290 رشته صنایع دستی که از سوی وزارت میراث فرهنگی ایران شناسایی شده، بیش از 80 رشته در خراسان جنوبی فعالیت دارند که البته برخی از این رشته‌ها، در حال فراموشی است. در میان شهرستان‌های خراسان جنوبی، سرایان یکی از مهم‌ترین مناطق در زمینه صنایع دستی به شمار می‌آید که هنوز هم اصالت خود را در تولید بسیاری از محصولات این حوزه حفظ کرده است. هنر زنگوله‌سازی نیز از جمله فنون سنتی این شهرستان محسوب می‌شود که دارای پیشینه‌ای کهن است.

زنگوله‌سازی سرایان، تاریخچه و ویژگی‌های آن
گفته می‌شود در زمان حکومت صفویه شماری از آهنگران اصفهان علیه حکومت وقت سر به شورش گذاردند و دست به اعتصاب زدند. آنان در نهایت به سرایان تبعید شدند. سکونت این آهنگران در شهر سرایان، به گسترش فن آهنگری در این شهر کمک شایانی کرده است. چلنگری (آهنگری سنتی)، مسگری، علامت‌سازی، قفل‌سازی، اسلحه‌سازی، چاقوسازی و قلم‌زنی از جمله رشته‌های صنایع دستی فلزی هستند که در سرایان رونق پیدا کرده‌اند. بازار تاریخی میثم یکی از قدیمی‌ترین بازارهای سرایان به شمار می‌رود که قدمت آن به دوره صفویه (قرن شانزدهم میلادی) بر می‌گردد و به عنوان مرکز اصلی آهنگری سنتی در این شهر شناخته می‌شود.
زنگوله‌سازی را نیز باید زیرمجموعه‌ای از هنر آهنگری سنتی به شمار آورد. از گذشته‌های دور در بازار میثم کارگاه‌های آهنگری فعال بوده و گرایش به زنگوله‌سازی، به مرور زمان بر اساس نیاز دامداران منطقه بیشتر شده است. استادکاران سرایانی به مرور زمان به فنون و مهارت‌هایی در ساخت زنگوله دست یافتند که آوازه زنگوله‌های این شهر را فراگیر کرد.

مواد اولیه و شیوه‌های زنگوله‌سازی
آهن‌آلات قراضه، ورق‌های دست دوم مورد استفاده در بسته‌‌بندی موادی همچون قیر یا روغن یا ورق‌های آهنی با ضخامت یک تا 2.5 میلیمتر برای ساخت زنگوله به کار می‌رود. انواع سندان، سمبه، انبر، چکش، قلم، سوهان و قیچی که در آهنگری سنتی کاربرد دارند، در زنگوله‌سازی نیز به کار گرفته می‌شوند. هنرمندان سرایانی ورق‌های مورد استفاده در زنگوله‌سازی را با تکنیک حرارت دادن با کوره، کوبیدن و چکش‌کاری و ایجاد اتصالات، به شکل دلخواه در می‌آورند. معمولا برای جوش‌دادن قطعات آهن در مراحل مختلف، از ضایعات برنج بهره می‌گیرند. صنعتگران سرایانی معتقدند به کار بردن برنج در زنگوله، علاوه بر پوشاندن منافذ و جوش دادن تکه‌های آهن، صدا را هم رساتر می‌کند.

کاربردهای زنگوله
زنگوله زنگ‌هایی است که مورد استفاده دامداران و چوپانان قرار می‌گیرد و عموما به صورت تکی یا جفتی به گردن دام، استران یا سگ‌های گله آویخته می‌شود. به جز این موارد، زنگوله مصارف تزئینی هم دارد و به عنوان آویز گهواره کودک یا درِ خانه به کار می‌رود. چوپانان با صدای زنگوله از جهت حرکت دام آگاه می‌شوند. صدای ناگهانی زنگوله برای چوپانان از وقوع خطر و حمله احتمالی گرگ یا حیوانات وحشی خبر می‌دهد. به عقیده چوپانان، صدای موزون و یکنواخت زنگوله‌ها موجب می‌شود گله آرامش پیدا کند و به خوبی به چرا بپردازد.
معمولا زنگوله‌های مورد استفاده برای دام‌های نر صدای بم و زنگوله مورد استفاده برای دام‌های ماده صدای زیر دارند. برخی چوپانان به دام‌های جسورتر و چابک‌تر یا به اصطلاح سرایانی «سورتر» زنگوله می‌بندند تا آن‌ها با حرکت خود هدایت‌گر گله باشند. اندازه زنگوله متناسب با جثه چارپایان تغییر می‌کند. بز و گوسفند زنگوله‌های کوچکی دارند، ولی گاهی به گاو و شتر زنگوله‌هایی بسته می‌‌شود که تا 30 سانتی‌متر طول دارد.

ثبت ملی زنگوله‌سازی سرایان
بومی بودن فن ساخت زنگوله در سرایان، مهارت خاص و دقیق جوشکاری اجزای مختلف آن و استفاده از مواد ویژه برای تولید صدایی دلنواز در زنگوله، عواملی بود که زنگوله‌سازی سرایان را به عنوان یک میراث ناملموس ملی مطرح کرد. در نهایت پرونده زنگوله‌سازی سرایان در سال 2013 میلادی (1391 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ملی به ثبت رسید.
Занаяти

خورجین‌بافی، هنری آمیخته با زندگی روستاییان و عشایر

هنر خورجین‌بافی و استفاده از خورجین، بیشتر در میان روستاییان و عشایر رواج دارد.

Share

خورجین‌بافی از جمله صنایع دستی است که روی دار انجام می‌شود. محصول این هنر کیسه‌ای است که معمولا روی چارپایان انداخته می‌شود و برای حمل بار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

خورجین‌بافی و ویژگی‌های آن
از نظر روش، خورجین‌بافی را می‌توان یکی از زیرشاخه‌های هنر فرشبافی دانست. خورجین همچون گلیم، زیلو، جاجیم و پلاس نوعی تخت‌بافت است. در تخت‌بافت‌ها تار و پود به تنهایی و بدون وجود پرز، برای شکل‌دهی به بافته و ایجاد طرح و نقش به کار می‌رود. این بافته روی دارهای عمودی و شبیه زیلو بافته می‌شود، ولی در برخی مناطق عشایری، بافت خورجین روی دارهای افقی هم رواج دارد. در برخی نقاط برای بافت خورجین از نخ‌های رنگارنگ استفاده می‌کنند، ولی بافته‌های عشایر جنوب و غرب ایران و اهالی روستاهای مناطق مرکزی ایران رنگ‌ها و طرح‌های محدودی دارند. خورجین‌های عشایر عمدتا با زمینه قرمزرنگ بافته می‌شوند.
نخ‌های پنبه‌ای ماده اولیه بافت خورجین به شمار می‌آید، هر چند گاهی خورجین‌ها را با نخ‌های پشمی یا به هم دوختن تکه‌های پارچه نیز درست می‌کنند. در بافت خورجین، شیوه‌های سنتی و ابزارهای بسیار ساده و ابتدایی به کار می‌رود. بافنده با نیروی پا و فشار دادن پدال، تارها را جابجا و پود را از میان آن‌ها رد می‌کند، سپس با وسیله‌ای به نام «دفتین» پود را می‌کوبد تا بتواند رج بعدی را ببافد. بدین ترتیب از کارگاه خورجین‌بافی، صدای موزون فشار پدال و کوبیدن پود با دفتین طنین‌انداز می‌شود. گاهی بافنده‌ها با همین ضرباهنگ، اشعار و ترانه‌هایی را به صورت بداهه زمزمه می‌کنند...
پس از آن که بافته از دار پایین آورده شد، آن را در اندازه مورد نظر تا می‌زنند و می‌دوزند تا کیسه‌ای به وجود آید. در واپسین مرحله بافت خورجین، لبه‌های آن را با نخ‌های رنگی ضخیم شیرازه می‌کنند. این کار علاوه بر افزایش استحکام و دوام خورجین، به زیباتر شدن آن نیز کمک می‌کند.

انواع خورجین و کاربردهای آن
خورجین از گذشته‌های دور برای حمل بار مورد استفاده قرار می‌گرفت. در واقع این بافته شبیه یک کیسه است که پشت حیوانات باربر انداخته می‌شود. خورجین‌های بزرگ چارپایان را اصطلاحا پالان و بافنده آن را پالان‌دوز می‌نامند. نوع دیگری از خورجین‌ها روی دوش افراد انداخته می‌شود. خورجین‌های مخصوص انسان به دو صورت تولید می‌شود: «یک لت» که بندی مانند کیف دارد و به دوش آویزان می‌شود. این نوع خورجین را «جنته» نیز می‌گویند؛ «دو لت» که روی شانه انداخته می‌شود، به شکلی که یک کیسه در جلو و کیسه دیگر روی کمر فرد قرار گیرد. انواعی از خورجین نیز برای موتورسیکلت یا دوچرخه به کار می‌رود. متناسب با شیوه استفاده از خورجین، عرض آن معمولا بین 30 تا 90 سانتی‌متر متغیر است. این محصول بیشتر در جوامع روستایی و عشایری مورد استفاده قرار می‌گیرد. در میان برخی گروه‌های عشایری خورجین یک وسیله بسیار ضروری محسوب می‌شود و جزئی ضروری از جهیزیه نوعروسان به شمار می‌رود.

نشان‌های ملی در خورجین‌بافی
بافت خورجین در جوامع روستایی و عشایری ایران رواج دارد. در جای‌جای ایران کارگاه‌هایی به این کار اختصاص دارد، ولی از میان آن‌ها شیوه بافت خورجین در اشکذر استان یزد در سال 2019 میلادی (1398 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ایران به ثبت رسیده است. به گفته اهالی اشکذر، در این منطقه خورجین‌بافی پیشینه‌ای بیش از یک قرن دارد. همچنین مهارت و فن خورجین‌بافی اردبیل در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) و «هورژین‌بافی» مناطق بختیاری‌نشین استان خوزستان در سال 2016 میلادی (1395 خورشیدی) در این فهرست ثبت شده است. مناطق بختیاری‌نشین استان خوزستان شامل شهرها و شهرستان‌های لالی، هفتگل، اندیمشک، اندیکا، شوشتر، دزفول، ایذه و مسجد سلیمان از مناطقی هستند که خورجین‌بافی در آن با دارهای افقی صورت می‌گیرد. این محصول در گویش عشایر «چینه‌گر» گفته می‌شود. هورژین که معمولا زمینه‌ای قرمزرنگ دارد و نخ‌هایی به رنگ سیاه در آن کار شده است، گاهی از هم باز می‌شود و به عنوان زیرانداز مورد استفاده قرار می‌گیرد. استان‌های چهارمحال و بختیاری، لرستان و کهگیلویه و بویراحمد، شهرستان طبس (خراسان جنوبی) و روستای حسن‌آباد شهرستان جرقویه (اصفهان) از دیگر مراکز عمده تولید خورجین هستند. در روستای حسن‌آباد هنوز هم کارگاه‌های کوچک خورجین‌بافی فعالند و شمار زیادی از اهالی به این پیشه اشتغال دارند.

Занаяти

پوش‌دوزی، هنری که با عزاداری‌های محرم یزد گره خورده است

پوش‌دوزی هنری است که در آن سایه‌بانی پارچه‌ای و موقت برای اماکن مختلف دوخته می‌شود.

Share

پیش از شروع محرم، یزدی‌ها دست به کار آذین‌بندی حسینیه‌ها و تکایا و آماده‌سازی این اماکن برای برگزاری مراسم عزاداری می‌شوند. پوش‌دوزی و فرایند نصب پوش که پوش‌بالاکُنی گفته می‌شود، از جمله فعالیت‌هایی است که پیش از محرم در یزد رونق می‌گیرد.

پوش‌دوزی چیست؟
نفوذ فرهنگ شیعی در میان مردم یزد به گونه‌ای است که آن‌ها در هر کوی و برزن، حتی در خانه‌های خود به برپایی مجالس روضه و عزاداری سیدالشهدا می‌پردازند. معمولا هنگام برپایی چنین مجالسی، محل برگزاری مراسم را با پرچم یا پوش‌های منقش به اشعار و نقوش مذهبی می‌آرایند. پوش یک پوشش بزرگ است که برای ایجاد سرپناه موقت به کار گرفته می‌شود و پوش‌دوزی فن و هنر دوخت این پوشش به شمار می‌آید. هر چند پوش یک پوشش عمومی است ولی در یزد از آن بیشتر برای ایجاد سقف موقت روی حیاط‌ها یا مکان‌های روباز در زمان برگزاری عزاداری‌های محرم و صفر استفاده می‌کنند. معمولا چند روز پیش از شروع محرم پوش روی محوطه گسترانده و یکی دو روز پس از پایان مراسم عزاداری جمع می‌شود. دیگر استفاده‌های پوش برای برپایی خیمه‌های صحرایی، خیمه‌های آتش‌سوزی و ایجاد پوشش و سایه‌بان برای اماکن و مغازه‌هاست. خیمه‌های صحرایی معمولا به شکل مخروطی دوخته می‌شوند و قطر کف و ارتفاع آن‌ها حداکثر به پنج متر می‌رسد. چنین محصولاتی عمدتا در برپایی موکب‌ها در محل‌های پر رفت و آمد برای پذیرایی از عزاداران کاربرد دارد. خیمه آتش‌سوزی نیز در تعزیه و برای اجرای نمایش سوختن خیمه‌های امام حسین به کار می‌رود. اغلب اوقات خیمه آتش‌سوزی را با پارچه معمولی می‌دوزند. «پوش‌های مغازه‌ای» در ابعاد کوچک دوخته می‌شود. از آن جا که باید این نوع پوش‌ها هر روز متناسب با زاویه تابش خورشید برچیده یا پهن شود، آن را روی یک اسکلت فلزی سبک پیاده می‌کنند تا امکان تنظیم یا جمع کردن سریع و آسان آن فراهم شود.
از آن جا که اماکن برگزاری عزاداری امام حسین ابعاد و پلان‌هایی متفاوت دارند، دوخت پوش نیز با شرایط متفاوت منطبق می‌شود. بدین ترتیب گاهی پوش‌ها یک‌تکه و گاهی چند تکه هستند. پوش‌های چند تکه را پس از آن که برای پهن کردن به بالای دیوار یا پشت بام می‌برند، با طناب به هم متصل می‌کنند. این کار بسیار دقیق است و حوصله و تجربه زیادی می‌طلبد. ضمن این که دوختن پوش‌های بزرگ باید با همکاری چند نفر در کارگاه‌هایی که دارای ابعاد مناسب هستند انجام گیرد و نهایت دقت در آن به کار گرفته شود، زیرا یک خطای جزئی ممکن است جفت شدن تکه‌های مختلف را دشوار کند.

مراحل پوش‌دوزی
نخستین مرحله در پوش‌دوزی اندازه‌گیری ابعاد محلی است که پوش روی آن نصب می‌شود. پس از آن پارچه را برش می‌زنند و سوراخ‌هایی در لبه‌ها برای بستن پارچه به وجود می‌آورند. پوش‌های بزرگ چند سولاخ به عنوان هواکش نیز در خود دارند... در مرحله بعد عملیات نوارکشی انجام می‌شود. این کار بسیار ضروری است و به استحکام پوش کمک می‌کند. نوارها ضخامتی قابل توجه و عرضی نزدیک 10 سانتی‌متر دارند و به صورت شبکه‌ای بر پوش دوخته می‌شوند. در واپسین مرحله نیز نقوش و تزئیناتی بر پوش دوخته می‌شود. این نقوش گاهی به سفارش مشتری انتخاب می‌شود. نقش سرو که در طراحی سنتی ایرانی به شکلی پررنگ جا باز کرده یکی از نقوش پر طرفدار در پوش‌دوزی است. همچنین نقش شیر، آهو، ملائکه و اشعار محتشم کاشانی (شاعر مرثیه‌سرای قرن شانزدهم میلادی در ایران) از جمله تزئینات پرکاربرد در پوش‌دوزی است که هر کدام معنای نمادین خاصی دارد. اشعار محتشم را معمولا با طرح ترنج و به صورت تکرار در حاشیه پایین پوش می‌دوزند.
برای پوش‌های بزرگ در میانه محوطه یک عمود آهنی بلند برافراشته می‌کنند و یک طرف پوش را به آن می‌بندند. سپس چند گروه به صورت همزمان تکه‌های مختلف پوش را به میخ‌های محکمی که از قبل روی دیوار یا پشت‌بام کوبیده شده است، گره می‌زنند. پوش خصوصا در روزهای گرم سال از تابش آفتاب بر مردم عزادار جلوگیری می‌کند. به خاطر شیوه خاص بافت این پوشش و جنس آن، امکان جابجایی هوا در میان بافت پوش وجود دارد و هوای محوطه زیرین آن حتی در گرم‌ترین روزهای سال مطبوع باقی می‌ماند.

ثبت ملی هنر پوش‌دوزی
بر اساس آن چه کهنسالان یزدی بیان کرده‌اند پوش‌دوزی، حرفه‌ای با پیشینه‌ای مربوط به دوره قاجار (قرن نوزدهم) است. پیوند نزدیک این هنر با عزاداری‌های محرم یزد که یکی از اصیل‌ترین جلوه‌های فرهنگی این شهر شمرده می‌شود، موجب شد پرونده این هنر در سال 2022 میلادی (1401 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ملی ایران به ثبت برسد.

Занаяти

حصیربافی، خلق آثاری هنری و کاربردی از الیاف گیاهی

هنرمندان حصیربافی با استفاده از ابتدایی‌ترین امکانات وسایلی کاربردی ایجاد می‌کنند.

Share

به جرات می‌توان حصیربافی را یکی از قدیمی‌ترین هنرهای دستی آدمی به شمار آورد. حصیر بافته‌ای است که از در هم تنیدن، پیچاندن و گاهی گره‌زدن الیاف به دست می‌آید. این محصول در اکثر مناطق جهان که در آن نی، غلات، بامبو، نخل و گیاهانی مشابه این‌ها می‌روید، پیشینه‌ای طولانی دارد. بافته‌هایی که با چنین الیافی به دست می‌آید، به عنوان زیرانداز، پوشاک یا ظرف به کار می‌رود، حتی گاهی سرپناه‌هایی با استفاده از حصیر ایجاد می‌شود. در دهه‌های اخیر با گسترش ارتباطات، حصیربافی بازار گسترده‌تری پیدا کرده و تنوع آن بیشتر شده است. این موضوع سبب شده این پیشه، جنبه سنتی خود را از دست بدهد و به صنعتی تبدیل شود که ساخت محصول و فروش آن به منظور رسیدن به سود حداکثری، مهم‌ترین هدف است. با این حال در ایران هنوز حصیربافی در بسیاری نقاط به شکل کهن خود جریان دارد و محصولات آن جلوه‌ای از ذوق و هنر مردمان این سرزمین است.

حصیربافی در ایران
مراکز اصلی حصیربافی در ایران عمدتا در جنوب ایران هستند، ولی در شمال و مرکز ایران نیز می‌توان شهرها و روستاهایی را پیدا کرد که حصیربافی در آن‌ها صنعت دستی غالب است. تنوع اقلیمی در این مناطق سبب شده مواد اولیه تولید حصیر نیز تفاوت‌هایی با یکدیگر داشته باشند، از این رو می‌توان طیف وسیعی از محصولات و فنون حصیربافی را در گستره ایران مشاهده کرد.
استان‌های خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان که اقلیمی گرمسیری دارند و امکان رشد گیاهان و درختانی همچون نی باتلاقی و نخل در آن‌ها فراهم است، مهم‌ترین مراکز حصیربافی جنوب ایران به شمار می‌روند. در جنوب ایران نوعی نی در باتلاق‌ها می‌روید که به آن «کرتک» می‌گویند. این نوع نی در حصیربافی جنوبی‌ها بسیار مورد استفاده است. در شمال ایران، استان‌های گیلان و مازندران مراکز اصلی حصیربافی هستند. گیاهان مردابی، کنف، ترکه درخت بید و ساقه برنج و گندم مهم‌ترین مواد خام حصیربافی در شمال ایران است. مردم شمال ایران با استفاده از سوف و لی یا گالی که از جمله انواع گیاهان مردابی شمرده می‌شوند، الیاف مورد استفاده برای حصیربافی را فراهم می‌آورند. نام شاخص‌ترین شهری که در نواحی مرکزی ایران با حصیربافی گره خورده، بافق است. در این شهر با وجود نخلستان‌هایی وسیع، مواد اولیه برای حصیربافی به وفور یافت می‌شود.

ابزار و شیوه اجرای حصیربافی
حصیربافی را با ابزارهایی ساده انجام می‌دهند؛ ابزارهایی که در دسترس همه قرار دارد. قیچی، چاقو، درفش (برای ایجاد سوراخ)، چسب، خط‌کش و وسیله‌ای برای ایجاد شعله و سوزاندن قسمت‌هایی از الیاف. در برخی نقاط دستگاهی برای بافت حصیر به کار گرفته می‌شود. در دستگاه حصیربافی بعد از چله‌کشی، الیاف حصیری را از میان چله‌ها عبور می‌دهند و شانه می‌زنند.

حصیربافی در ایران
ایران را یکی از نخستین مناطق جهان می‌دانند که حصیربافی در آن مورد استقبال قرار گرفت و به صورت یک هنر همگانی پذیرفته شد. امروزه در ایران رشته‌های مختلف صنایع دستی بر پایه حصیر شکل گرفته‌اند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
بوریابافی
بوریا را با نی‌هایی که در کنار مرداب می‌رویند و به «خیزران» موسومند، تولید می‌کنند. این بافته کاملا محصول هنر دست است. از بوریا به عنوان زیرانداز و پوشش سقف استفاده می‌کنند. همچنین این بافته برای ساخت کپر (خانه‌های حصیری) کاربرد دارد. استحکام بوریا سبب شده در ساخت وسایلی همچون میز، صندلی، آباژور، جاکفشی و کتابخانه نیز از آن بهره ببرند.
سِواس‌بافی
مرکز اصلی سواس‌بافی، استان هرمزگان است. سِواس در اصل نوعی پای‌پوش سنتی است که از برگ درخت خرما ساخته می‌‌شود.
کوب‌‌بافی
در زبان مازنی کوب به معنای فرش حصیری است، بدین ترتیب کوب‌بافی را باید بافتن فرش‌هایی از جنس حصیر تعریف کرد. الیاف سلولزی گیاهان خودرویی همچون گاله، واش و سازیر ماده اولیه کوب‌بافی است. از کوب به جز زیرانداز به عنوان سفره و پادری نیز استفاده می‌کنند. کوب‌بافی به وسیله دستگاه و مانند گلیم‌بافی انجام می‌شود.
سیس‌بافی
سیس یا گیس الیافی است که از دور تنه نخل حاصل می‌شود. این الیاف بسیار مقاوم است و در بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان برای بافت زیرانداز و پادری به کار گرفته می‌شود.
گالی‌بافی
گالی را از الیاف ساقه برنج تولید می‌کنند. سبد، کلاه، زنبیل و زیرانداز عمده محصولات این شاخه از حصیربافی است.
پَخَل‌بافی
پخل‌بافی با ساقه گندم یا برنج صورت می‌گیرد و محصول آن سبد، زیر قابلمه‌ای و گلدان است. گاهی در این محصول با نخ‌های پشمی دارای رنگ‌هایی شاد، نقوشی ساده و غالبا مثلثی ایجاد می‌کنند تا زیبایی محصولات افزایش یابد.

نشان‌های ملی حصیربافی در ایران
شهر آبپخش در شهرستان دشتستان استان بوشهر که به خاطر برخورداری از نخلستان‌های گسترده شهرت دارد، در سال 2020 میلادی (1399 خورشیدی) شهر ملی حصیر شد. همچنین شهر بافق در استان یزد و شهر خشت در شهرستان کازرون استان فارس در سال 2023 موفق شدند عنوان شهر ملی حصیر را به خود اختصاص دهند. بر اساس آمارها در شهر خشت حدود 500 بافنده حصیر به فعالیت مشغولند. در همین سال روستای فشتکه در شهرستان رشت (استان گیلان) نیز به عنوان روستای ملی حصیر معرفی شد.

Занаяти

دارایی‌بافی، بافت پارچه‌ای با نقوشی رنگارنگ و چشم‌گیر

دارایی پارچه‌ای رنگارنگ و زیباست که معمولا از الیاف ابریشمی یا پنبه‌ای بافته می‌شود. فن بافت این پارچه را دارایی‌بافی می‌گویند.

Share

«دارایی‌بافی» یا «ایکات» فن بافت یکی از زیباترین انواع پارچه‌های سنتی است. این هنر با ترکیب زیبای رنگ‌هایی گرم و گیرا، پارچه‌هایی نفیس می‌آفریند. در دارایی‌بافی با ایجاد گره در هنگام رنگرزی، قبل از بافت نقوش را تا حد زیادی شکل می‌دهند.

ویژگی‌های دارایی‌بافی
دارایی‌بافی فن بافت یک نوع پارچه است که با در هم تنیدن تارها و پودهایی از جنس نخ‌های پنبه‌ای (و گاهی پشمی) حاصل می‌شود. گاهی پارچه‌های دارایی را با ابریشم می‌بافند تا ارزش و بهای آن بیشتر شود. به دارایی‌بافی «ایکات» هم می‌گویند. این واژه به معنای بستن تار و پود از روی الگویی از پیش آماده‌شده است. ویژگی خاص این هنر در رنگ‌رزی نخ‌ها پیش از بافت نمود پیدا می‌کند. این فن را با شیوه گره زدن پیدا می‌کنند. یکی از دلایل ایجاد طیف‌های متنوع از رنگ‌های گوناگون در این بافته به همین شیوه مخصوص رنگرزی بر می‌گردد.
دلیل آن که این هنر را «دارایی‌بافی» و محصول آن را «دارایی» (به معنای ثروت و اندوخته) می‌نامند، ارزش بالای آن است، به طوری که در گذشته این نوع پارچه در جهیزیه نوعروسان به عنوان یک سرمایه فاخر قرار داده می‌شد. به دلیل قیمت بالای دارایی، اغلب مردم از تمکن مالی لازم برای خرید آن بی‌بهره بودند و بیشتر اوقات، ثروتمندان مشتریان چنین پارچه‌هایی به شمار می‌آمدند. در گذشته دارایی را به عنوان روتختی یا رومیزی مورد استفاده قرار می‌دادند و در کل، استفاده از آن به شکلی بود که بیش از دیگر پارچه‌ها در معرض دید باشد. امروزه دارایی را در تهیه شال، کوله‌پشتی، چادرشب، بقچه، مانتو و انواع دیگر لباس به کار می‌گیرند.

فن و شیوه دارایی‌بافی
بافت دارایی با دستگاهی ویژه که با نام «دارایی‌بافی» مشهور است صورت می‌گیرد. البته پیش از شروع بافت، باید چند مرحله مهم برای رنگرزی طی شود. در گذشته رنگرزی الیاف به وسیله رنگ‌های گیاهی و طبیعی انجام می‌شد، ولی امروزه رنگ‌های شیمیایی جایگزین شده‌اند و سهولت کار را بالا برده‌اند. در فرایند رنگرزی، الیاف پنبه‌ای یا ابریشمی را در دسته‌های مرتب 30 تا 40 تایی مرتب می‌کنند و از داخل دو تکه چوب که سوراخ‌هایی در آن تعبیه شده، عبور می‌دهند تا انتها و ابتدای دسته الیاف در میان چوب‌ها مهار شود. دسته‌هایی که رنگ‌های یکسان به خود می‌گیرند، به وسیله چند نخ گره زده می‌‌شوند و سپس عملیات رنگرزی روی آن‌ها انجام می‌شود. گره‌های میانی چندان دقیق عمل نمی‌کنند و به همین خاطر در فرایند رنگرزی طیف‌های مختلفی از رنگ‌ها حاصل می‌شود که بعدا زیبایی بیشتری به کار می‌بخشد. علاوه بر این، باز کردن گره‌ها پیش از خشک شدن کامل رنگ‌ها، سبب در هم‌آمیختن الیاف با رنگ‌های متفاوت و ایجاد طیف‌های رنگی بیشتر می‌شود.
پس از رنگرزی نوبت به بافت پارچه می‌رسد. برای این کار باید نخست عملیات چله‌کشی صورت گیرد. دارایی حالتی کشسانی دارد و به همین خاطر، طرح‌های پیاده‌شده روی آن مرز دقیقی ندارند. عمده طرح‌هایی که روی دارایی پیاده می‌شود شامل نقوش ساده، هندسی و نسبتا بزرگ است. در کنار ترکیب رنگ متنوع و زیبا، به کارگیری این نقوش نیز به عنوان یکی از دلایل زیبایی چشم‌گیر دارایی عنوان می‌شود.
از نظر روش بافتْ دارایی در سه شیوه «تار»، «پود» و «تار و پود دوگانه» بافته می‌شود. از این میان دارایی‌بافی به روش تار و پود دوگانه دشوارتر و محصول آن نفیس‌تر و زیباتر است. در این روش خاص، نخ‌های تار رنگ می‌شود و روی دستگاه قرار می‌گیرد و نخ‌های پود، روی ماسوره‌ها پیچیده می‌شود. پیچیدگی این روش به اندازه‌ای است که گاهی هنرمند برای بافتن چند متر مربع از پارچه چند ماه زمان صرف می‌کند... در هر سه روش نخ‌ها طوری روی چارچوب کشیده می‌شود که بتوان آن‌ها را برای ایجاد یک نقش منسجم جمع کرد و به هم گره زد. هر چه طرح و نقش دارایی ظریف‌تر باشد دقت بیشتری برای بستن و گره زدن نخ‌ها لازم است. معمولا بافنده 10 تا 15 تار را در یک دسته قرار می‌دهد، ولی ممکن است در هر دسته تا سه تار هم قرار گیرد تا ظرافت نقش‌ها به حداکثر برسد.

ثبت ملی دارایی‌بافی
دارایی‌بافی در سال 2010 میلادی (1389 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ملی ایران به ثبت رسید. این هنر به جز یزد در کاشان نیز رواج دارد. همچنین در گیلان و در میان ترکمن‌ها نیز دیده می‌شود.

Занаяти

عنوان تابلوفرش و شهرت سردرود در تولید آن

هنرمندان در تابلوفرش‌های خود زیباترین نقش‌ها و طراحی‌ها را به شکلی جذاب و چشم‌نواز پیاده می‌کنند.

Share

فرش یک هنر ایرانی است که در جهان، چشم هنردوستان را به خود خیره کرده است. در طول تاریخ، فنون بافت و نقوش فرش ایرانی تحولات فراوانی به خود دیده، با این حال اصالت این هنر حفظ شده و به دوران ما رسیده است. ساخت تابلوفرش، یکی از نوآوری‌های صنعت فرش به شمار می‌آید که استفاده از طرح‌ها و رنگ‌های مختلف، آن را به محصولی تبدیل کرده که می‌تواند برای همه سلایق پیشنهادهایی داشته باشد.

تابلوفرش و ویژگی‌های آن
در تابلوفرش از تصاویر و طرح‌های مختلف، همچون مناظر طبیعی، حیوانات، گل‌ها یا اشخاص استفاده می‌شود. گاهی هنرمند بافنده، یک اثر نقاشی مشهور را موضوع بافته خود می‌کند. تابلوفرش در اندازه‌های مختلف بافته می‌شود، ولی 50 در 35، 70 در 50، 70 در 100، 80 در 120، 100 در 150 و 200 در 300 سانتی‌متر، عمده‌ترین اندازه‌های بافت این محصول هستند. به طور کلی تابلوفرش در اندازه‌ای بافته می‌شود که برای نصب روی دیوار مناسب باشد.
استفاده از طرح‌های متنوع و شیوه بافت تابلوفرش، موجب شده این بافته نسبت به فرش‌های معمول، ارزش و قیمت بیشتری داشته باشند. به طور معمول، تابلوفرش‌های دستبافت را از روی یک نقشه کاغذی می‌کشند. این نقشه به شکلی کادربندی شده است که هر خانه در صفحه نقشه، نمایانگر یک گره روی دار قالی باشد. در گذشته طرح‌های مورد استفاده در نقشه تابلوفرش‌ها، تنوع کمتری داشت و از اشکال هندسی خاصی تبعیت می‌کرد، ولی امروزه استفاده از نقشه‌های رایانه‌ای تنوع گسترده‌ای به تابلوفرش‌ها بخشیده است.

نشان ملی تابلوفرش سردرود
از آن جا که در شهر سردرود در استان آذربایجان شرقی، بافت و تولید تابلوفرش رواج گسترده‌ای دارد، در سال 2020 میلادی (1399 خورشیدی) تابلوفرش سردرود به عنوان میراث ناملموس ملی به ثبت رسید.
سردرود یکی از توابع شهرستان تبریز است و حدود 30 هزار نفر جمعیت دارد. اقتصاد سردرود به صورت سنتی بیشتر بر پایه کشاورزی استوار است، با این حال بر اساس اظهارات مسئولان، اقتصاد سردرود با تابلوفرش گره خورده، به شکلی که درآمد حدود 80 درصد مردم این شهر با تولید و فروش این محصول ارتباط دارد. شرایط طبیعی سردرود، از جمله منابع آبی مناسب و ارتفاع بیش از هزار متری از سطح دریا، به رونق هر چه بیشتر کشاورزی در این شهر کمک کرده است. گوجه سبز، انگور، زردآلو، گردو، سیب، هلو و گلابی، از جمله محصولات باغی سردرود است.
سردرود شهری کهن به شمار می‌رود و با توجه به وجود آثاری تاریخی همچون «نارین قلعه» که به عقیده کارشناسان به هزاره اول پیش از میلاد مربوط است، گواهی بر این قدمت طولانی محسوب می‌شود. هدف اصلی ساخت این قلعه که کاربردی امنیتی و حفاظتی داشته، حفاظت از شهر مهم تبریز بوده است، شهری که در آن زمان «تامارکیس» نامیده می‌شد. قلعه بر بالای یک تپه واقع شده تا بر اطراف خود احاطه داشته باشد. ابعاد این بنا حدود 500 در 700 متر است. امروزه در بخش مرکزی قلعه قلوه‌سنگ‌هایی پراکنده شده که احتمالا در گذشته در ساخت تاسیسات قلعه استفاده شده است. این تاسیسات به دلیل فرسایش یا حوادث طبیعی، از بین رفته است.
هنر بافت تابلوفرش در سردرود حدود 100 سال قدمت دارد. استفاده از بافت فشرده و رج‌های پرشمار، در کنار استفاده از طیف‌های مختلف رنگی، امکان پیاده کردن تصاویر مختلف، حتی آثار حاوی خوش‌نویسی را نیز به بافندگان سردرودی داده است. بدین ترتیب تابلوفرش در سال‌های اخیر به یکی از سوغاتی‌های پرطرفدار در میان گردشگران خارجی تبدیل شده است. در سردرود بافندگان به صورت سنتی در منازل خود، با استفاده از دارهای مخصوصی که متناسب با محصول، ابعادی کوچک‌تر از دارهای قالی معمولی دارند، به بافتن تابلوفرش مشغولند.

Занаяти

کاشی و فنون و مهارت‌های تولید آن

کاشی یکی از مهم‌ترین عناصر تزئینی معماری ایرانی به شمار می‌آید. در طول قرن‌ها، فنون و مهارت‌هایی پیرامون ساخت و طراحی کاشی شکل گرفته است.

Share

کاشی یکی از مهم‌ترین اجزای اجرای طرح‌های مختلف در معماری ایرانی است. کاشی به دلیل استحکام و دوامش، نقش خود در معماری اسلامی را در طول قرن‌ها حفظ کرد و امروز نیز در ساختمان‌سازی‌های مدرن، کاربردهای فراوان دارد.
یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد در ایران، حداقل از حدود 1250 سال پیش از میلاد، تولید آجرهای لعابدار، کاشی‌های تزئینی و مینا آغاز شده است. در آن دوران فناوری لازم برای پخت خاک رس در کوره و ایجاد لعاب روی آن کشف و در نقاط مختلف ایران گسترده شد. پس از ورود اسلام به ایران، کاشی‌کاری برای تزئین فضای داخلی و بیرویی مساجد، اماکن مقدس و منازل مورد توجه قرار گرفت و به یکی از ویژگی‌های برجسته معماری ایرانی تبدیل شد. در طول این دوران، نقاشی و طراحی کاشی نیز گسترش فراوان یافت، به طوری که امروز، مجموعه‌ای از فنون و هنرهای مرتبط با این حوزه در دسترس است و  هنرمندان زیادی به آن اشتغال دارند. با وجود آن که پیشرفت فناوری امکان تولید گسترده‌تر کاشی‌ها را فراهم آورده، هنوز هم تولید سنتی این محصول که در آن قریحه و تجربه هنرمند نقشی مهم ایفا می‌کند، پا بر جاست.

تولید و طراحی کاشی
این رشته هنری، به ساخت و تهیه کاشی یا ظروف به رنگ‌های مختلف اطلاق می‌شود. از آن جا که در بیشتر بناهای ایرانی، مجموعه‌ای از کاشی‌ها در کنار یکدیگر بیانگر یک طرح یا نقاشی هستند، پیاده‌سازی آن روی تک‌تک کاشی‌ها و چیدن آن روی سطح کار، هنر و مهارت‌هایی خاص می‌طلبد، مهارت‌هایی که در طول زمان تکامل یافته و گسترش پیدا کرده است. البته فنون تولید و طراحی کاشی، گونه‌های مختلفی دارد که در برخی از آن‌ها، یک تک‌کاشی حاصل کار هنرمند است و نقش‌هایی زیبا و چشم‌نواز روی آن به اجرا در می‌آید.

کاشی زرین‌فام
با افزودن سنگ چخماق به گل سفید و قلع به لعاب کاشی، رنگ‌های طلایی یا سبز در آن به وجود می‌آید. این محصول را «کاشی زرین‌فام» می‌نامند. کاشی زرین‌فام بیشتر در استان‌های اصفهان، خراسان و مرکزی تولید می‌شود و به دلیل رنگ طلایی و جلایی که دارد، در چشم مخاطب شبیه صفحات طلا به نظر می‌رسد.
کاشی مینایی
کاشی مینایی یک تک‌کاشی است که نقوش هندسی، گل و گیاه، اسلیمی و ختایی روی آن نقش می‌بندد. این نوع کاشی به دلیل لعاب نازک، به «مینایی» شهرت یافته است. تولید کاشی مینایی کاری بسیار دقیق و ظریف است و برای طراحی و تولید آن، هنرمند باید به حداکثر زبردستی و استادی در شناخت نقوش و مواد دست یافته باشد.
کاشی هفت‌رنگ
کاشی‌های هفت‌رنگ معمولا طرح‌هایی متنوع و رنگارنگ دارند. برای پیاده کردن این طرح‌ها، ابتدا آن‌ها را روی کاغذ پیاده می‌کنند. سپس کاغذ طرح‌دار را روی خشتِ کاشی می‌گذارند و با سوزن، طرح‌ها را بر کاشیِ خام نقش می‌زنند. در مرحله بعد گرد زغال را بر کاشی می‌پاشند تا این نقش‌ها، نمایان‌تر شود. بدین ترتیب هنرمند می‌تواند نقش‌های ایجادشده را باز شناسد و به رنگ‌آمیزی آن بپردازد. کاشی هفت‌رنگ پس از این مرحله، داخل کوره می‌رود و پس از پخت، آماده استفاده می‌شود.
کاشی مشبک
یکی دیگر از صنایع دستی مبتنی بر ساخت و طراحی کاشی، کاشی مشبک است که در آن از کاشی‌های لعابدار هفت‌رنگ استفاده می‌شود. در این روش کاشی را با تیشه‌ای مخصوص به شکل شبکه‌شبکه در می‌آورند تا نور بتواند از آن عبور کند. این نوع کاشی‌ها، در تزئینات معماری کاربرد زیادی دارد.
کاشی معلقی
گاهی کاشی در تلفیق با برخی عناصر دیگر تزئینی، به ویژه آجرنما نقش‌هایی به وجود می‌آورد. تلفیق کاشی با آجرنما، «کاشی معلقی» یا «کاشی بنایی» را شکل می‌دهد. کاشی معلقی بیشتر در نماهای بیرونی ساختمان کاربرد دارد.
کاشی معرق
شیوه تولید کاشی معرق شبیه کاشی هفت‌رنگ است. بدین شکل که در آن، نقش ترسیم‌شده روی کاغذ را بر سطح خشت لعابدار کاشی می‌چسبانند و سپس با تیشه‌هایی در ابعاد مختلف، قطعه کاشی را تراش می‌دهند. در نهایت قطعات مختلف کاشی‌های تراش‌خورده سوهان‌کاری می‌شوند تا به راحتی در کنار یکدیگر چفت شوند. برای آن که کاشی‌ها به خوبی در کنار هم قرار بگیرند و امکان نصب آن روی بنا فراهم شود، کاشی‌های چفت‌شده را طوری روی زمین می‌چینند که قسمت لعابدار، در زیر باشد. بعد از آن دوغاب گچ را روی آن می‌ریزند و منتظر می‌مانند تا دوغاب، سفت شود.

Занаяти

موتابی، فنی با بافته‌هایی محکم و بادوام

در موتابی، موی بز یا شتر در فرایندی به نخ، طناب و تور تبدیل می‌شود. بافته‌های حاصل از این فن بسیار محکم و بادوام هستند.

Share
دامپروری به انسان اجازه داد علاوه بر تهیه غذا، به پشم و چرم و برخی مواد اولیه دیگر نیز دست یابد و از آن‌ها در امور روزمره بهره گیرد. در این بین، صنایعی پیرامون این مواد اولیه شکل گرفت و رشد کرد که اغلب آن‌ها از دستگاه‌های اولیه و نیروی دست برای تولید محصولات خود استفاده می‌کردند. «موتابی» یکی از همین صنایع است که با استفاده از دستگاه‌های ساده و به کار گیری نیروی دست، موی بز و شتر را برای ریسندگی به کار می‌گیرد.

موتابی چیست؟
عمل موتابی نوعی ریسندگی است که موی بز را به وسیله چرخِ دستی، به نخ، تور و طناب تبدیل می‌کند. محصولاتی که به وسیله فن موتابی تولید می‌شود، استحکام بسیار زیادی دارد و برای اموری همچون برپایی چادرهای عشایری، مهار چارپایان، محکم کردن ابزار کشاورزی، بستن جهاز شتر و تولید شال چهارتخته به کار می‌رود. استفاده از موی بز برای بافت چادر عشایر به این دلیل است که در هوای گرم، بافت موی بز از هم باز می‌شود و امکان تبادل هوا و خنک شدن فضای داخلی چادر را فراهم می‌آورد. علاوه بر این پس از بارش باران، موی بز حالتی چسبنده به خود می‌گیرد و از نفوذ آب به داخل چادر جلوگیری می‌کند. سنت بافت چادرهای عشایری با موی بز، هنوز هم ادامه دارد، ولی با متروک شدن موتابی، زنان عشایر برای این کار به فنی به نام «آشتی ریسی» گرایش پیدا کرده‌اند، هر چند هنوز هم موتابی به عنوان فنی با محصولاتی بسیار محکم و کارآمد مورد توجه است.

شیوه کار در موتابی
هنرمندان موتابی در کار خود، از دستگاهی استفاده می‌کنند که نسبت به دوک‌های دستی نخ‌ریسی پیچیده‌تر است. علاوه بر این، در موتابی از موی بز استفاده می‌شود، در حالی که دوک‌های نخ‌ریسی دستی پنبه را به نخ تبدیل می‌کنند.
برای تهیه مواد اولیه، موی سیاه و رنگی بزها را جدا می‌کنند. این موها ممکن است از بز زنده یا پوست دباغی‌شده جدا شده باشد. هنرمندان موتاب کیفیت موی بزهای زنده را بالاتر می‌دانند. موها در نخستین مرحله روی سکویی که «تخت زیگا» نامیده می‌شود به خوبی زده می‌شود تا زواید آن جدا شود و موهای در هم تنیده از هم باز شوند. مو در مرحله بعد به وسیله یک کمان مخصوص، حلاجی می‌شود و پس از آن، به صورت فتیله‌ای پیچیده و ریسیده می‌شود. در موتابی از موی شتر، خصوصا موی قسمت کوهان آن که بلندتر است نیز استفاده می‌شود.
مهم‌ترین ویژگی محصولات موتابی، استحکام آن است. این استحکام حتی در محصولات بافته‌شده با دستگاه‌های برقی هم دیده نمی‌شود، به همین خاطر موتابی با دست، ارزش منحصر به فردی دارد.

موتابی در کجا رواج دارد؟
تا پیش از رواج دستگاه‌های ریسندگی جدید، روستاییان در زمان فراغت خود یا اوقاتی که با یکدیگر به معاشرت می‌پرداختند، با استفاده از محصولات و تولیدات بومی و با به کار گیری دوک‌های دستی، به نخ‌ریسی و موتابی مشغول بودند. علاوه بر این کارگاه‌هایی نیز در مناطق مختلف وجود داشت که در آن با استفاده از دستگاه‌های اولیه، کار موتابی و نخ‌ریسی انجام می‌شد. در حال حاضر این پیشه بسیار محدود شده و جز چند منطقه در استان‌های همدان، یزد و لرستان، اثری از آن دیده نمی‌شود. در این میان، موتابی در روستای بفروئیه شهر میبد استان یزد، با قدمتی دراز، مورد توجه است. در گذشته مردمان هر کدام از روستاهای میبد به پیشه‌ای خاص مشغول بوده‌اند که از آن میان، موتابی در بفروئیه رواج داشته است.

ثبت ملی موتابی
تاکنون موتابی در چند نوبت به نام چند شهر ایران به ثبت ملی رسیده است. ثبت «فن و مهارت موتابی» به نام استان لرستان که در سال 2022 میلادی (1400 خورشیدی) صورت گرفت، یکی از این موارد است. همچنین در سال 2012 میلادی (1391 خورشیدی) فن موتابی همدان در فهرست میراث ناملموس ایران ثبت شد. موتابی روستای بفروئیه نیز در سال 2014 میلادی (1393 خورشیدی) در فهرست میراث ناملموس ملی به ثبت رسید.
Занаяти

میناکاری، هنری دقیق با محصولاتی که یکی از بهترین سوغاتی‌های ایران است

میناکاری در جهان، به عنوان هنری ایرانی شناخته می‌شود و بیشتر گردشگران خارجی علاقه دارند ظروف میناکاری‌شده را به عنوان سوغات به خانه ببرند.

Share
میناکاری که «میناگری» یا «میناسازی» نیز نامیده می‌شود، هنرِ تزیین و نقاشی فلزات و سفال است. از آن جا که مس، طلا و نقره تنها فلزاتی هستند که هنگام ترکیب با مینا اکسید نمی‌شوند، به عنوان مواد خام این هنر به شمار می‌آیند. در فارسی «مینا» به آسمان آبی گفته می‌شود و اطلاق «میناکاری» بر این هنر، به خاطر آن است که رنگ آبی، در آثار میناکاری غالب است و چنین تداعی می‌کند که بیننده، تکه‌ای از آسمان بی‌انتها را بر پیکر اثر میناکاری می‌بیند. بشقاب، گلدان، کاسه، قاب عکس، در و پنجره، ضریح، جعبه‌های زینتی، آینه، کمربند و زیورآلات، از جمله اشیایی هستند که میناکاری روی آن‌ها انجام می‌شود.

پیشینه میناکاری
کارشناسان پیشینه هنر میناکاری را به پنج هزار سال پیش باز می‌گردانند. به اعتقاد برخی از آن‌ها، ایران زادگاه این هنر است. در کاوش‌های باستان‌شناسی، آثاری همچون شش انگشتر طلا در قبرس یافت شده که مربوط به قرن سیزدهم پیش از میلاد است و نمونه‌ای از مینای مرصع به شمار می‌رود. بدین ترتیب در صورت صحت این ادعا، میناکاری به تدریج از ایران به اروپا و دیگر سرزمین‌ها نشر یافته است.
در ایران قدیمی‌ترین اثر میناکاری موجود، یک جفت گوشواره است که قدمت آن هفت تا هشت قرن پیش از میلاد تخمین زده می‌شود. این گوشواره نمونه‌ای از لعاب شیشه‌ای روی فلز محسوب می‌شود. کشف چند اثر از دوره هخامنشیان (550 تا 330 پیش از میلاد) نشان‌دهنده اهمیت این هنر در آن دوره است. کاسه بزنزی موجود در موزه هنر لس‌آنجلس و بازوبند طلای موجود در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن از جمله این آثار هستند. پس از هخامنشیان، میناکاری به حیات خود ادامه داد. به طوری که آثار متعددی از میناکاری ایران در کاوش‌های باستان‌شناسی کشف شده است و در موزه‌های مختلف جهان نگهداری می‌شود.
دوره سلجوقیان (قرن یازدهم میلادی) یکی از دوره‌های مهم در رشد هنر میناکاری ایران به شمار می‌رود. در این دوره، ظروف میناکاری به وفور مورد استفاده بود و به سرزمین‌های اطراف نیز صادر می‌شد. استفاده از فنون فلزکاری در میناکاری، اتفاقی بود که در دوره تیموریان (قرن چهاردهم و پانزدهم میلادی) رخ داد و تحول مهمی در این هنر به وجود آورد. میناکاری در دوره صفویه (قرن شانزدهم تا هجدهم میلادی) به اوج خود رسید. در دوره صفویه اصفهان مرکز اصلی تجمع هنرمندان میناکاری بود. پس از این دوره، میناکاری با افول همراه شد، ولی امروزه با گسترش آموزش‌های کارگاهی، این هنر سرزندگی خود را باز یافته و خود را به عنوان یکی از هنرهای اصیل و پرطرفدار ایرانی مطرح کرده است.

شیوه‌های اجرای میناکاری
مینا لعابی است شفاف و شیشه‌ای که از ممزوج شدن لعاب شیشه و اکسید‌های فلزی به دست آید و با پخت در کوره مانند شیشه سخت می‌شود. به طور کلی میناکاری به دو شیوه «خانه‌بندی» و «نقاشی» اجرا می‌شود:
در میناکاری خانه‌بندی که به «مینای سیمی» نیز معروف است، نقوشی را با استفاده از مفتول‌های نازک به وجود می‌آورند و روی سطحِ کار می‌چسبانند و لعابی شیشه روی آن قرار می‌دهند. سپس ظرف را درون کوره می‌گذارند تا مفتول‌ها به خوبی روی سطحِ کار جوش بخورد. سپس ظرف را با رنگ‌های میناکاری که به شکل پودر هستند، پر می‌کنند. پس از یک مرحله حرارت دادن و (در صورت لزوم) اسیدکاری، میناکاری به حالت دلخواه در می‌آید. این شکل از میناکاری هم‌اکنون کمتر مورد استفاده است.
در میناکاری نقاشی که امروزه مرسوم است، نقش‌ها از قبل، توسط استادکاران ایجاد شده است و هنرمند میناکار، وظیفه دارد این نقش‌ها را با استفاده از لعاب و حرارت، رنگ دهد. در این شیوه معمولا لعاب‌کاری و حرارت‌دهی در سه یا چهار مرحله انجام می‌شود.

انواع میناکاری
میناکاری متناسب با شکل و سطحِ کار و محصولی که از آن به دست می‌آید، در چند نوع تقسیم‌بندی می‌شود:
مینای مرصع
در این نوع میناکاری، سنگ‌های قیمتی را روی آثار میناکاری قرار می‌دهند، از این رو محصولات حاصل از مینای مرصع بسیار قیمتی هستند.
مینای مشبک
در این نوع مینا، سطحِ کار را به صورت شبکه‌ای در می‌آورند. شمعدان، گلدان و ظرف‌هایی شبیه آن، مهم‌ترین محصولات حاصل از مینا مشبک هستند.
مینای صُبی
این نوع مینا را اقلیت مذهبی مندایی یا صُبی تولید می‌کنند، به همین خاطر آن را به نام این اقلیت نامگذاری کرده‌اند. در گذشته مینای صبی بر روی انواع ظروف اجرا می‌شد، ولی امروزه به کار روی زیورآلات منحصر است. بر خلاف سطحِ کار میناهای مرسوم که از جنس مس است، مینای صبی را روی نقره و طلای 24 عیار کار می‌کنند. از آن جا که مینای صُبی بیشتر در جنوب ایران تولید می‌شود، نقوش مورد استفاده از آن نیز برگرفته از طبیعت و آداب و رسوم همان منطقه است. بدین ترتیب نخل، بَلَم، پل اهواز و شتر، از جمله نقوش پرتکرار در این نوع میناکاری به شمار می‌رود. مینای صبی به صورت سنتی با رنگ سیاه اجرا می‌شود، با این حال در سال‌های اخیر رنگ‌های دیگری نیز در اجرای آن به کار گرفته شده است.

نشان‌های ملی و جهانی میناکاری
امروزه اصفهان مرکز اصلی میناکاری ایران شمرده می‌شود. این شهر در سال 2023 نشان بین‌المللی این هنر را از یونسکو دریافت کرد. همچنین شهر اهواز در سال 2019 میلادی به عنوان شهر ملی مینای صبی معرفی شد.
Занаяти

پاپیه ماشه، هنری با جنبه‌های مدرن و سنتی

پاپیه ماشه در ایران، با هنرهایی نظیر نقاشی گل و مرغ تلفیق شده و رنگ و بویی متفاوت با دیگر کشورهای پیدا کرده است.

Share

«پاپیه ماشه» یک لغت فرانسوی به معنای «کاغذ جویده‌شده» است. این لغت به یک رشته از صنایع دستی اشاره دارد.

پاپیه ماشه چیست؟
تکه‌های کاغذ یا خمیر کاغذ مواد اصلی کارِ هنرمندان پاپیه ماشه است. این مواد گاهی با پارچه و مواد چسبنده، محکم می‌شوند و اشکال مختلف و ظروفی را به وجود می‌آورند. برای تهیه محصولات پاپیه ماشه، کاغذ را پس از خمیر کردن با سریش مخلوط می‌کنند و تحت فشار قرار می‌دهند تا شکل اولیه محصول به دست آید.
امروزه هنرمندان با استفاده از کاغذ روزنامه یا کاغذ باطله، مواد اولیه کار خود را فراهم می‌کنند. آنان در ابتدا خرده‌کاغذها را به مخلوطی از آب و چسب چوب آغشته و آن را روی قالبی که با سیم مفتول یا مقوایی ضخیم درست شده سوار می‌کنند. پس از این کار به چند روز زمان نیاز است تا خمیر روی سطحِ کار خشک شود و اثر شکل خود را به خوبی حفظ کند. برخی آثار پاپیه ماشه را رنگ‌آمیزی می‌کنند. برای این کار باید دو یا سه لایه رنگ سفید روی کاغذ پیاده شود و پس از آن رنگ‌های اصلی متناسب با طرح نهایی مورد استفاده قرار گیرد.

تاریخچه پاپیه ماشه
به اذعان کارشناسان، پاپیه ماشه علی‌رغم نام فرانسوی‌اش، در آسیا زاده شده و قدمتی طولانی دارد. بر این اساس پاپیه ماشه مقارن با ساخت کاغذ در چین به وجود آمده و به تدریج به کشورهای دیگر راه یافته‌ است. گفته می‌شود سرآغاز گسترش این فن، جنگ‌های ایران و چین در قرن هشتم میلادی بوده است. پاپیه ماشه در قرن دهم میلادی به مراکش و از آن جا به اسپانیا، فرانسه و دیگر کشورهای این قاره گسترش یافته است. البته برخی معتقدند ونیزی‌ها پاپیه ماشه را از طریق مبادلات تجاری با شرق آموخته بودند و آن را به هند و ایران منتقل کردند. اما قدر مسلم آن است که در قرن 15 میلادی، در اروپا با استفاده از فن پاپیه ماشه، مجسمه‌های کوچکی درست می‌شد که بیشتر وجهه مذهبی داشت.
در حال حاضر در بیشتر کشورهای جهان از پاپیه ماشه برای ساخت مجسمه‌های کاغذی استفاده می‌کنند. گستردگی محصولات پاپیه ماشه به حدی است که آن را برای خلق تزئینات منزل و میز و مبلمان نیز مورد استفاده قرار می‌دهند. حتی در طول جنگ جهانی دوم مخازنی بر اساس پاپیه ماشه برای نگهداری سوخت طراحی شده بود. این مخازن روی هواپیما نصب می‌شد و به دلیل وزن کمش، به هواپیما اجازه می‌داد مسافت طولانی‌تری پرواز کند و قدرت تحرک بیشتری داشته باشد.

پاپیه ماشه در ایران
در قرن شانزدهم میلادی هنرمندان ایرانی نیز به این هنر گرایش پیدا کردند و اصفهان و قزوین پایگاه‌های اصلی تولید محصولات آن شد. قزوین در دوره شاه تهماسب صفوی (1514 تا 1576 میلادی) به مرکزی برای تولید محصولات مبتنی بر پاپیه ماشه، خصوصا قلمدان تبدیل شد و جایگاه خود را تا اواخر دوره قاجاریه (اوایل قرن بیستم) حفظ کرد، ولی از آن به بعد، این هنر در بین هنرمندان این شهر به تدریج رو به افول نهاد.
برخی مورخان معتقدند ورود پاپیه ماشه به ایران به پیش از عصر صفوی باز می‌گردد. به عقیده آنان برای نخستین بار در شهر هرات، پاپیه ماشه به عنوان یک فن پذیرفته شد و در ایران عصر تیموری (1370 تا 1506 میلادی) گسترش پیدا کرد. گفته می‌شود فردی به نام «میر سید علی همدانی» در قرن چهاردهم میلادی بانیان ورود این هنر به ایران بوده است. وی عارف و شاعری ایرانی بود که سفرهای زیادی برای تبلیغ اسلام به سرزمین‌های مختلف انجام داد. احتمالا در یکی از همین سفرها او با فن پاپیه ماشه آشنا شده و موجبات گرایش هنرمندان ایرانی به آن را فراهم آورده است. در دوره تیموری خوش‌نویسی به عنوان یک هنر درباری مورد توجه بود و پاپیه ماشه بهترین فن برای ساخت قلمدان به عنوان محل قرارگیری قلم خوش‌نویسی به شمار می‌رفت.
در ایران به جز استفاده‌های معمول، این هنر برای ساخت قلمدان، قاب قرآن و جلد کتاب نیز کاربرد دارد. همچنین در آثاری که به «لاکی» یا «نقاشی گل و مرغ» معروف است، پاپیه ماشه نقش محوری دارد. تلفیق هنرهای ایرانی نظیر تذهیب، تشعیر، مینیاتور و فنونی همچون صحافی و ترکیب رنگ، آثار پاپیه ماشه ایرانی را در طول تاریخ بسیار تنوع بخشیده است.

ثبت ملی پاپیه ماشه
در ایران پاپیه ماشه دو بار به عنوان میراث ناملموس استان‌های قزوین (1391 خورشیدی/ 2012 میلادی) و اصفهان (1389 خورشیدی/ 2010 میلادی) به ثبت رسیده است.

Занаяти

احرامی‌بافی، هنری گره‌خورده با باورها و مناسک دینی

در گذشته تولیدات احرامی‌بافی به عنوان لباس حج مورد استفاده قرار می‌گرفت و امروزه بیشتر به عنوان سجاده کاربرد دارد.

Share

بیشتر بافته‌های نساجی سنتی، با دستگاه‌هایی تولید می‌شود که شکلی مشابه و شیوه‌ای نزدیک به هم دارند. با این حال در طرح، کاربرد و نوع بافته‌ها تفاوت‌های زیادی به چشم می‌خورد. این تفاوت‌ها به گونه‌ای است که می‌توان تولیدات را از یکدیگر منفک کرد و آن‌ها را محصولاتی متفاوت دانست. «احرامی» یکی از همین تولیدات است که با وجود شباهت دستگاه بافت آن به دستگاه گلیم‌بافی، از جهات مختلف تفاوت‌هایی با آن دارد، به طوری که «احرامی‌بافی» امروزه به عنوان یکی از رشته‌های مستقل صنایع دستی سنتی ایرانی به شمار می‌رود.

احرامی چیست؟
احرامی که «حرمی» (در یزد) و «ارحام» (در ایلام) نیز نامیده می‌شود، پارچه‌ای است که تار و پود آن معمولا از جنس پنبه است. دلیلی که این پارچه را به این نام می‌شناسند، استفاده از بافته‌های آن به عنوان لباس حج در گذشته‌های دور بوده است. البته به دلیل آن که محصولات احرامی‌بافی بیش از هر چیز به عنوان سجاده مورد استفاده قرار می‌گیرد، این رشته به «سجاده‌بافی» نیز مشهور است. به هر شکل، گره خوردن این هنر با مناسک و باورهای دینی، موجب شده مردم احترام خاصی برای آن قائل باشند.
با وجود آن که در شیوه‌های سنتی بافت این پارچه استاندارد فراگیری وجود ندارد، معمولا طول پارچه بین 100 تا 120 سانتی‌متر و عرض آن در حدود 70 تا 90 سانتی‌متر است، هر چند گاهی پارچه‌هایی به طول سه متر نیز تولید می‌شود. در پارچه‌های دارای عرض 70 سانتی‌متر، معمولا 22 چله و در پارچه‌های دارای عرض 90 سانتی‌متر، 28 چله به کار می‌رود. یک هنرمند احرامی‌باف که به شیوه سنتی به بافت پارچه مشغول است، می‌تواند به صورت روزانه چهار قطعه پارچه احرامی را تولید کند، به عبارت دیگر میزان تولید هنرمندان این رشته را می‌توان حدود سه متر مربع عنوان کرد.
احرامی را معمولا با دو رنگ سیاه و سفید و به صورت دو رنگ می‌بافند، ولی رنگ‌های سبز، سفید و قرمز نیز در آن به کار می‌رود. در دهه‌های اخیر، استفاده از رنگ‌های شفاف روشن و گاهی تند نیز در احرامی‌بافی طرفدارانی پیدا کرده است. احرامی نه تنها در دستگاه بافت، بلکه در شکل و ظاهر نیز به گلیم شباهت فراوان دارد. این بافته با وجود عمر دراز، چندان دستخوش تغییر نشده و شیوه‌ها و طرح‌های کهن خود را حفظ کرده است. احرامی را معمولا به عنوان سجاده، روانداز، پارچه بسته‌بندی و روتختی مورد استفاده قرار می‌دهند.

شیوه بافت احرامی‌بافی
برای استقرار دستگاه‌ احرامی‌بافی، گودالی در زمین می‌کنند تا بخشی از دستگاه که شامل پدال‌های آن است، در آن قرار گیرد. هنرمند احرامی‌باف با این پدال‌ها جای تار و پود را عوض می‌کند و امکان می‌یابد تا با عبور دادن ماکویی که یک ماسوره در خود دارد، بافت پارچه را پیش ببرد. با هر بار عبور ماسوره، هنرمند بخشی از دستگاه را که «شانه» نامیده می‌شود به روی پارچه می‌کوبد و یک رج را کامل می‌کند. این کار تا زمانی که بافت ادامه داشته باشد به تناوب تکرار می‌شود و صدایی ریتمیک به وجود می‌آورد.

مراکز اصلی احرامی‌بافی
در استان خوزستان، شهرستان‌های شوشتر، دزفول، بهبهان، سوسنگرد و مسجد سلیمان مراکز اصلی احرامی‌بافی به شمار می‌آیند. از میان شهرهای مختلف، شوشتر در سال 2022 میلادی به عنوان شهر ملی احرامی‌بافی معرفی شد. استان‌های یزد و ایلام نیز مراکز اصلی بافت این نوع پارچه به شمار می‌روند. احرامی‌های یزد معمولا با طرح‌های چلیپایی (صلیبی) بافته می‌شود و نقوشی ریز در آن قابل تشخیص است. بافته‌های تولیدی در خوزستان نسبت به یزد تنوع رنگی بیشتری دارند، در حالی که یزدی‌ها معمولا از نخ‌های سیاه و سفید برای بافت استفاده می‌کنند و طرح‌های مورد استفاده آن‌ها، ساده و لوزی‌مانند است. این طرح‌ها در دیگر صنایع دستی، همچون سفالگری، زیلوبافی، جاجیم‌بافی و حتی قالی‌بافی نیز کاربرد دارد.
دستگاه‌های هنرمندان یزدی، نسبت به دستگاه‌های رایج در دیگر مناطق ایران متفاوت است و به آنان امکان می‌دهد احرامی را به صورت دو رو ببافند. گونه‌ای دیگر از احرامی‌بافی در استان لرستان (شهر بروجرد) رواج داشت که محصولات آن به عنوان بقچه نیز مورد استفاده بود.
هنر احرامی‌بافی در سال 2008 میلادی (1387 خورشیدی) در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. برای حمایت از این هنرصنعت، در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای راه‌اندازی کارگاه‌های تولیدی و آموزش شیوه بافت به علاقمندان صورت گرفته، با این حال گسترش صنایع جدید، احرامی‌بافی را با چالش‌های زیادی روبرو کرده است.

Занаяти

قفل‌سازی سنتی ایران، ساده و پررمز و راز

قفل‌هایی که با شیوه‌های سنتی در ایران تولید می‌شوند، ظاهرا ساده به نظر می‌رسند، ولی فنونی دقیق و رمزآلود در ساخت آن‌ها به کار می‌رود.

Share

در طول حیات بشری، نگهداری از اشیای ارزشمند و قیمتی، انسان را به چاره‌اندیشی و خلاقیت وا داشته است. حاصل این چاره‌اندیشی‌ها، به وجود آمدن تدابیری حفاظتی بوده که دسترسی به اشیای ارزشمند را محدود می‌کرد. بدین‌ترتیب باید پیشینه صنعت قفل‌سازی را بسیار دراز دانست و آن را به اندازه هوش و حیات اجتماعی بشر دیرینه شمرد.

تاریخچه قفل‌سازی در ایران
به عقیده برخی کارشناسان نخستین قفلی که انسان‌ها آن را ساخته‌اند، گره‌هایی بوده که باز کردنش از عهده هر کس ساخته نبوده است. به تدریج برای ساخت قفل‌های بهتر، از چوب بهره گرفته شده است. در هزاره دوم پیش از میلاد در جنوب غرب آسیا، قفل‌های چوبی ساخته شده است. قدمت استفاده از قفل در ایران نیز به حدود 1800 قبل از میلاد نسبت داده می‌شود. در کاوش‌های باستان‌شناسی تپه سیلک کاشان، دست‌بندی سنگی کشف شده که چهار قطعه مجزا دارد و یک بست آن‌ها را به هم متصل کرده است. در چغازنبیل شوش نیز یک قفل به دست آمده که به 1300 پیش از میلاد مربوط است. روی درِ سنگی مقبره اردشیر سوم که در موزه تخت جمشید نگهداری می‌شود، سوراخی به قطر شش سانتی‌متر دیده می‌شود که احتمالا محلی برای داخل کردن کلید و جابجا کردن دسته کلون بوده است.
در ایران برای قفل کردن درهای بزرگ از وسیله‌ای به نام کلون استفاده می‌شد، ولی وسایل کوچک‌تر همچون صندوق‌ها و صندوقچه‌ها قفل‌های ثابتی داشتند که با فلز ساخته می‌شدند. قدیمی‌ترین قفل ثابتی که در ایران کشف شده، به دوره ساسانیان (قرن سوم تا هفتم میلادی) تعلق دارد. یک کلید برنزی نیز در کاوش‌های باستان‌شناسی ایران کشف شده که در قرن اول تا سوم میلادی ساخته شده است. شباهت این کلید با کلیدهای یونانی و رومی نشان می‌دهد تکوین فن قفل‌سازی در ایران و اروپا به صورت همزمان رخ داده است.
چند قرن پس از ورود اسلام به ایران، قفل‌های تصویری رواج پیدا کرد که در آن‌ها اغلب از تصویر حیوانات استفاده می‌شد. این قفل‌ها در دوره سلجوقیان (1037 تا 1194 میلادی) افزایش چشم‌گیری پیدا کرد. در قرن‌های بعدی برخی تحولات باعث شد قفل‌سازی سنتی رنگ و بویی متفاوت به خود بگیرد: اول روی کار آمدن صفویه که موجب رونق هنر شد و به تبع خود، قفل‌سازی را نیز گسترش داد، دوم ورود سیاحان اروپایی به ایران و آشنایی هنرمندان و صنعتگران با فنون و هنرهای اروپایی و سوم استفاده از فولاد که امکان پیاده‌سازی طرح‌های بیشتری را فراهم می‌کرد.

ویژگی‌ها و انواع قفل‌های سنتی
صنعت‌گران قفل‌ساز باید برای تامین حداکثر امنیت ممکن، همواره شیوه‌ها و فنون جدیدی را به کار می‌بستند. همین موضوع سبب شد در طول تاریخ ساخت قفل به یک صنعت رو به رشد و پیچیده تبدیل شود و صنعتگران معدودی بتوانند تمام رموز کار را فرا بگیرند. برای مثال برخی قفل‌های ساخته‌شده به روش سنتی تنها با کلیدی که قفل‌ساز طراحی کرده است باز می‌شوند و بدون آن کلید، قفل کارآیی ندارد.
به طوری کلی قفل‌های سنتی را که در ایران ساخته می‌شود، می‌توان در دو دسته کلی «قفل‌های در» و «قفل آهنی» تقسیم کرد. البته قفل‌های آهنی را از فلزات دیگری همچون برنج، برنز و مس نیز درست می‌کنند، ولی بیشترین فلز مورد استفاده برای ساخت آن‌ها فولاد است. قفل‌های آهنی تنوع و پیچیدگی بیشتری نسبت به قفل‌های در دارند. این قفل‌ها به صورت رمزی یا کلیدی ساخته می‌شوند. همچنین ممکن است در ساخت آن‌ها از اشکال حیواناتی همچون شیر، گاو، اسب، آهو، گراز و بز کوهی یا موجودات اساطیری استفاده شود.
هنوز هم در ساختن قفل‌های سنتی، از وسایل دستی و ساده همچون گیره، سوهان، چکس و مته استفاده می‌شود. نکته جالب توجه در ساخت قفل‌های سنتی در ایران، استفاده از ضایعات و دورریز کارگاه‌های آهنگری است. در ساخت قفل‌های سنتی ایرانی ابتدا ورق و مفتول آهنی در اندازه‌های مورد نظر برش می‌خورد تا ساختمان محفظه و اجزای داخلی قفل با آن‌ها ساخته شود. پس از خم‌ کردن ورقه و درزگیری آن، قطعات داخلی سوهان‌کاری می‌شود و متناسب با نوع قفل در محفظه قرار می‌گیرد.

قفل‌سازی سنتی در کدام شهرهای ایران رواج دارد؟
در دوره معاصر قفل‌های صنعتی رواج پیدا کرده‌اند، با این حال در ایران هنوز هم ساخت قفل سنتی بیشتر به عنوان یک اثر هنری و تزئینی، در شهرهای مختلف جریان دارد. این قفل‌ها به خاطر نوآوری‌های به کار رفته در ساخت آن، علاقمندان خاصی دارند و هنوز کارآیی خود برای حفاظت از اشیای ارزشمند را حفظ کرده‌اند.
در حال حاضر فن سنتی ساخت قفل‌های سنتی در شهرهایی نظیر ابرکوه (استان یزد)، قزوین، همدان، بروجرد (لرستان)، طالقان (استان البرز)، ساوجبلاغ (استان البرز) و نجف‌آباد (استان اصفهان) در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. البته در بسیاری از استان‌ها و شهرهای ایران، از جمله چهارمحال و بختیاری استادکارانی به ساخت و تعمیر قفل‌های سنتی اشتغال دارند. از میان استادکاران این صنعت، نام «حسن کوکبی» که در قزوین به شیوه سنتی به ساخت قفل مشغول است، در سال 2019 میلادی (1398 خورشیدی) به عنوان میراث زنده بشری در فهرست میراث ناملموس ایران آمده است.

Занаяти

کوفته‌گری، هنری برای زیبایی بخشیدن به فلز بی‌جان

هنرمندان کوفته‌گری سطح حجم‌های فلزی را با استفاده از مفتول‌هایی از جنس‌های مختلف تزئین می‌کنند.

Share

کوفته‌گری از جمله روش‌های تزئین وسایل فلزی است که متناسب با جنس فلز کوبیده‌شده ممکن است به نام‌های مختلف خوانده شود. در این فن هنرمند کاری می‌کند که فلز کوفته‌شده به شکل جزئی از فلز زمینه در آید.

تاریخچه کوفته‌گری
بر اساس نظر کارشناسان، آن چه امروز با عنوان کوفته‌گری می‌شناسیم، شکل تکوین‌یافته هنری است که از دوره هخامنشیان (هزاره اول پیش از میلاد) به وجود آمده است. در آن دوره برای تهیه مهر و تزئین جنگ‌افزارهایی نظیر شمشیر، سپر یا زره از این فن استفاده می‌کردند. در قرن‌های بعد، کوفته‌گری به حیات خود ادامه داد ولی در دوره سلجوقیان (1037 تا 1194 میلادی)، تحول و گستردگی بیشتری پیدا کرد. پس از استقرار صفویه (قرن شانزدهم میلادی) و به رسمیت شناخته شدن تشیع در ایران، کوفته‌گری برای تزئین علامت‌های عزاداری مورد استفاده قرار گرفت. در این دوره برای تزئین علامت از پیکره‌های حیوانات نیز استفاده شد تا بیش از گذشته به کوفته‌گری توجه شود. بعدها در حکومت قاجار (قرن نوزدهم میلادی) نیز با گسترش علامت‌سازی، کوفته‌گری جایگاه خود را حفظ کرد. این هنر امروزه نیز در مجسمه‌سازی، تزئین وسایل فلزی و ساخت علامت‌های عزاداری کاربرد دارد.

ویژگی‌های کوفته‌گری و فنون مورد استفاده در آن
هنرمندان کوفته‌گری برای پیاده کردن طرح‌های خود روی سطحِ کار، ابتدا آن را روی کاغذ رسم می‌کنند. پس از انتقال طرح روی فولاد، برش‌کاری آغاز می‌شود. در مرحله بعد ورق فولادی به کوره منتقل می‌شود تا به خوبی حرارت داده شود و به رنگ سرخ درآید. پس از سرخ شدن فولاد آن را روی سندان چکش‌کاری می‌کنند تا شکل مورد نظر هنرمند به دست آید. در نهایت قسمت‌های مختلف با یکدیگر جوش می‌خورند تا شکلِ کاملی حاصل شود. فن کوفته‌گری پس از ایجاد حجمِ مورد نظر آغاز می‌شود و در آن مفتول‌هایی از جنس طلا، نقره، برنج یا مس را بر سطحِ کار می‌کوبند تا آرایه‌هایی بر آن ایجاد شود. پیش از کوبیدن مفتول‌ها، سطحِ کار را با چکش‌های نوک‌تیز مخصوص خراش می‌دهند تا جای مفتول‌ها باز شود. گاهی هنرمند کوفته‌گر به سطح کار ضرباتی وارد می‌کند تا شکلْ عمق بیشتری پیدا کند.
ممکن است حجمی که کوفته‌گری روی آن اجرا می‌شود حجیم و بزرگ باشد (مانند یک مجسمه) یا بسیار ظریف و کوچک (مانند تسبیح یا دسته چاقو). یشم‌کوبی مرحله دیگری است که در صورت لزوم در کوفته‌گری انجام می‌شود. در این مرحله یشم را روی مفتول‌های می‌کشند تا درون شیارها فرو روند و تثبیت پیدا کنند. گاهی به جای یشم از سنگ عقیق نیز استفاده می‌شود. در نهایت سطح کار را پرداخت می‌کنند تا جلوه آن زیباتر و کثیفی‌هایی که از مراحل پیشین باقی مانده، زدوده شود. در پرداخت سطح کار، از آب، اسید و مواد شوینده بهره می‌برند. در این مرحله از شعله آتش نیز استفاده می‌کنند، زیرا حرارت علاوه بر استحکام بخشیدن به لایه رویی، آن را براق‌تر می‌کند.
متناسب با فلز به کار رفته در کوفته‌گری، ممکن است ان را «طلاکوبی»، «نقره‌کوبی» یا «برنج‌کوبی» نیز بنامند. البته این موارد با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند، برای مثال کوبیدن نقره یا طلا به دلیل نازکی و نرمی مفتول‌های آن باید با دقت و ظرافتی بیشتر صورت گیرد. همین موضوع سبب شده چکش‌های مورد استفاده در آن متفاوت باشد.
در حال حاضر تهران، اصفهان و مشهد کانون‌های اصلی نقره‌کوبی در ایران به شمار می‌روند. این فن امروزه به جز مجسمه‌سازی، برای تزئین علم‌های محرم و برخی ظروف به کار گرفته می‌شود. پیوند خوردن کوفته‌گری با عزاداری‌های محرم که یکی از اصلی‌ترین و مهم‌ترین مناسک مذهبی ایرانیان به شمار می‌رود، یکی از مهم‌ترین عواملی است که این فن را در طول تاریخ سرزنده و پویا نگه داشته است.
طرح‌هایی که در این فن برای تزئین سطوح مورد استفاده قرار می‌گیرد، شامل اسلیمی و ترنج است. استفاده از همین طرح‌ها بیانگر حفظ اصالت هنر کوفته‌گری در ایران است. تفاوت رنگ زمینه با فلز کوبیده‌شده یکی از عناصر زیبایی کوفته‌گری است، به شکلی که معمولا سطحِ کار به رنگ تیره و فلز کوبیده شده به رنگ روشن‌تر است.

Занаяти

„Гелим – тъкане, чието разнообразие отразява богатството на иранската култура и география“.

„Начинът на тъкане на гелим е почти еднакъв в цял Иран, но мотивите и приложенията му се отличават с голямо разнообразие в различните региони на страната.“

Share

Може би една от причините тъканите на вертикален стан да придобият популярност в Иран е наличието на изобилни суровини. Заниманията на иранците със земеделие и животновъдство осигурявали вълна и памук — основните материали, нужни за производството на изделия катогилим,джаджими килим. През вековете иранският талант е довел до това тези тъкани да приемат разнообразни мотиви и днес те са се превърнали в едни от характерните елементи на иранската култура. Сред тях особено голямо е разнообразието на гилимите, изтъкани в различни части на Иран, съобразно географията и субкултурите на съответните региони — дотолкова, че някои техники на тъкане са получили собствени наименования и са признати като самостоятелни занаяти

Какво е гилим?
Гилимът е тъкан, който се изработва ръчно върху тъкачен стан. Хоризонталните станове се използват по-рядко от вертикалните, но пък са преносими и по-подходящи за номадите, водещи подвижен начин на живот. Основата и вътъкът на тази тъкан са от вълна, памук, а понякога и коприна. Гилимът най-често се използва като килим. Външно и по мотиви може да прилича на джаджим или зилу, но тъканите се различават по начина на изработка — при гилима например никога не се използва совалка (масура).

В традиционния гилим боите се извличат от чай, орехова шума и други природни материали. В миналото освен като постелка, гилимът е служел и като покривка за товарни животни. Днес обаче основната му функция е да бъде съвременно подово покритие в иранските домове.

Гилимът се произвежда според нуждите на тъкачите във всяка област, затова няма стандартен размер, въпреки че днес най-често се изработва в обичайни за килимите размери. Макар че гилимът вече се тъче и в заводи с помощта на машини, традиционното ръчно тъкане продължава да съществува и изделията му се радват на голямо внимание.

Видове гилим

Гилимът, в зависимост от географския и културния регион, където се тъче, придобива собствена идентичност. Тази идентичност се отразява не само в мотивите, но и в материала и дори в размера на изделията. Така можем да изброим различни видове гилим като: шахсевански, лурски, систански, херсински, белуджски, хамсе, сене, кашкайски, афшарски, зарендски, туркменски и анбрански. В друга класификация гилимите могат да се разграничат според техниката на тъкане, мотивите и предназначението им:

Гилим „Сузани“

Техниката на тъкане „сузани“ е една от основните в традиционното производство на гилим. Използва се в различни провинции на Иран и при нея вътъкът се усуква около основата с помощта на игла. Обикновено както основата, така и вътъкът са от вълна, а тъканите са с фина текстура. През 2023 г. този вид гилим е вписан в списъка на националното нематериално наследство на Иран на името на провинция Кохгилуйе и Бойерахмад.

Техниката „Доре-чин“ (обратно тъкане)

Този вид гилим се тъче сред кашкайското племе във Фарс. При обратното тъкане, вътъкът се увива около двойките нишки на основата отдолу, за разлика от обичайното тъкане, при което се увива отгоре. Тъкачът използва огледало под работата си, за да вижда образа на изтъканото от отражението.

Рендбъфи (тъкане „Саръндаз“)

Този вид едностранен гилим се тъче с техника „сузани“ и е популярен сред племената кашкай и бахтиари. Обикновено съдържа животински или растителни мотиви и се изработва в размери като малки килими или покривки. През 2023 г. този занаят е регистриран като национално наследство под името „Тангчоган“ в град Казерун.

Двустранен гилим

При тази техника и двете страни на гилима могат да се използват. Това се постига чрез тъкане, при което вътъкът преминава отдолу и отгоре през основата на два етапа.

Кюрдска софра (постелка за месене на хляб)

Тази тъкан, изработена с техника на гилим, се използва като постелка при приготвяне на хляб — върху нея се подреждат топки от тесто. Обикновено е малка (около 100×100 см) и се изработва от памучна основа и вълнен вътък. Дизайнът ѝ е семпъл — в средата е едноцветна, с цветни шарки по краищата.

Ширики-пич

Този едностранен гилим се произвежда най-вече в селските райони около град Сирджан. Името идва от техниката на усукване на цветни нишки около основата. Местното название е „гилем-пич“. Мотивите наподобяват по сложност тези на килимите. През 2016 г. (1394 г. по иранския календар) този занаят е регистриран като национално наследство на името на град Сирджан в провинция Керман.

Гамче

Произвеждан най-вече от племената Кашкай в провинция Кохгилуйе и Бойерахмад, този вид комбинира техники на килимарство и гилим. Средата му се тъче като гилим с изпъкнали мотиви като в малък килим, а ъглите — с килимарска техника. Основата обикновено е от памук, а вътъкът — от вълна.

Гилим с релефни мотиви

Подобен на гамче, този гилим съчетава гилимова основа с килимарска техника за изобразяване на мотивите, което създава релефен ефект. През 2018 г. (1397 г. по иранския календар) град Илам е обявен за национален център на този вид гилим.

Лей-бъфи

Разпространен сред бахтиарите, този тип гилим има специално предназначение — използва се за покриване на вещи и завивки вътре в черните шатри, обикновено поставян върху ниската задна стена (чол). Тъче се едностранно и във всеки ред се използват различни цветове.

Меснед-бъфи (седалищен гилим)

В райони като Намин и Анбран в провинция Ардабил се тъче гилим с размери около 170×110 см, използван като молитвена постелка (джанамаз). Геометричните му мотиви често оформят изображение на михраб. В миналото се е разстилал при посрещане на гости в най-добрата част на стаята.

Верни-бъфи

Мотивите в верни са вдъхновени от природата и имат абстрактна форма. Тъче се с иглена техника (сузани) от вълна или коприна. Разпространен е в северозападен Иран сред азерския етнос. Град Асландуз е обявен за национален център на верни през 2021 г., а през 2011 г. изкуството на верни-бъфи е включено в националния регистър като занаят на номадите от област Арсебаран.

Долайи-бъфи (Ови-бъфи)

Този тип тъкан има форма на лента с ширина между 4 и 7 см. Използват се контрастни цветове (тъмно и светло), понякога и жълто с червено в краищата. Служи за връзване на товари върху животни и за укрепване на шатри при преместване.

Шише-дерме-бъфи

Произвежда се от номадите в провинция Фарс и прилича на гилим, тъкан върху елементарен наземен стан. Подобен е на овии, но може да бъде с ширина до един метър. От него се изработват торби, постелки и покривала за спално бельо.